Arheolozi su otkrili megastrukturu staru oko 6.000 godina koja bi mogla da osvetli društvenu organizaciju praistorijskog društva.

Arheolozi koji istražuju lokalitet Stăuceni-„Holm” u severoistočnoj Rumuniji otkrili su izuzetnu građevinu staru oko 6.000 godina, čija površina iznosi približno 350 kvadratnih metara. Reč je o jednoj od retkih megastruktura koje su do sada fizički iskopane na prostoru istočne Evrope, a ovo otkriće moglo bi da osvetli društvenu organizaciju zajednica koje su pripadale kulturi Kukuteni-Tripolje, jednoj od najpoznatijih praistorijskih kulturnih zajednica u ovom delu Evrope.

Kultura Kukuteni-Tripolje, koja je postojala između približno 5000. i 3500. godine pre nove ere, poznata je po velikim i pažljivo planiranim naseljima. Iako su ova naselja bila nastanjena velikim brojem ljudi, arheolozi već decenijama primećuju nešto neobično. To je da nema jasnih tragova palata, bogatih elitnih grobova niti obilja dragocenih predmeta. Većina kuća deluje slično po veličini i izgledu, što je navodilo istraživače na zaključak da su ove zajednice možda bile organizovane na egalitarniji način.

Nova iskopavanja otkrivaju veliku građevinu

Tokom geomagnetnih snimanja sprovedenih 2021. i 2022. godine, istraživači su mapirali raspored naselja i uočili nekoliko pravilnih nizova kuća, ali i jednu građevinu koja je po svojoj veličini i položaju odmah odudarala od ostalih. Nalazila se neposredno iza ograđenog sistema, u delu naselja koji je svakako morao biti vidljiv i važan.

Ta građevina, duga oko 35 metara i široka oko 10 metara, iznosi ukupno 350 kvadratnih metara. Što je znatno više od prosečnih kuća u naselju, koje su imale između 70 i 120 kvadratnih metara.

Tokom letnjih kampanja 2023. i 2024. godine, tim kojim je rukovodila Doris Miška iskopao je četiri sonde u jugozapadnom delu objekta. Time je prvi put detaljno dokumentovana arhitektura jedne megastrukture u zapadnom delu kulturnog kruga Kukuteni-Tripolje.

Velika građevina

Ispostavilo se da je građevina podignuta veoma promišljeno. Temelji su postavljeni u pravougaoni rov, dubok i širok dovoljno da primi velike drvene stubove raspoređene na razmaku od 70 do 90 centimetara. Stubovi su učvršćivani komadima spaljene kleke i ilovače iz ranijih građevina, što ukazuje da je objekat nastao u kasnijoj fazi života naselja, uz delimično ponovno korišćenje starijeg građevinskog materijala.

Pod objekta bio je posebno zanimljiv: drveni temelji načinjen od prepolovljenih stabala, položenih ravnom stranom nadole, bio je prekriven slojem gline. Kada je građevina izgorela, taj glineni sloj se dodatno pečenjem očuvao, a na njemu su ostali utisci drvenih greda, što je istraživačima omogućilo rekonstrukciju načina gradnje.

Unutar građevine dokumentovana su i dva velika otvora za stubove, duboka više od 80 centimetara, duž središnje ose objekta. Pretpostavlja se da je postojao i treći stub, koji bi dodatno delio prostor na dve polovine.

Tumačenje geomagnetnih snimaka

Jedan od važnijih rezultata iskopavanja odnosi se na tumačenje geomagnetnih snimaka. Do sada se pretpostavljalo da anomalije unutar ovakvih objekata predstavljaju unutrašnje instalacije, ognjišta ili pregrade. Međutim, iskopavanja u Stăuceni-„Holmu” pokazala su da to nije nužno tačno. Kada je uklonjen sloj spaljene ilovače, većina tih anomalija je nestala, a pokazalo se da su one zapravo posledica rasporeda urušenog materijala. Drugim rečima, ono što je na snimcima izgledalo kao unutrašnja struktura moglo je biti samo posledica načina na koji je objekat izgoreo i srušio se.

Zato istraživači upozoravaju da se geomagnetni podaci moraju tumačiti veoma oprezno i da bez arheološkog iskopavanja nije lako doneti pouzdane zaključke o izgledu i funkciji ovakvih građevina.

Tokom iskopavanja uzeti su i uzorci sedimenta za arheobotaničku analizu. U njima su pronađeni ugljenisani ostaci žitarica, korovi vezani za poljoprivredu, kao i plodovi poput drenjine, šljive, zove i gloga. U jednom uzorku otkriveni su i mineralizovani ostaci bulke, biljke poznate po lekovitim, ali i psihoaktivnim svojstvima.

Posebnu pažnju izazvali su rezultati radiokarbonskog datovanja. Dva uzorka kratkožive organske materije iz poda objekta upućuju na 40. ili 39. vek pre nove ere. To je, međutim, u neskladu sa dosadašnjom hronologijom faze Kukuteni A3, za koju se smatralo da je starija od 4000. godine pre nove ere. Ako su datumi tačni, to bi značilo da bi trebalo preispitati ne samo hronologiju faze Kukuteni A3, već možda i širu vremensku skalu cele kulture.

Otkriće različitih artefakata

Arheolozi su pronašli i nekoliko zanimljivih pokretnih nalaza. U jednom od stubnih otvora otkriveni su fragmenti male keramičke posude veoma kvalitetne izrade. Ona je po obliku tipična za Kukuteni A3, ali njen ukras i način pečenja podsećaju na još stariju Prekukuteni tradiciju. Uz to, pronađeni su i delići zoomorfnog protoma u obliku bikove glave, jedna glinena kupa, kao i tri keramičke kašike, od kojih jedna nosi tragove boje na obe strane.

• Praistorijska misterija: spaljivanje ljudi i naselja?
• Nastavak istraživanja praistorijskog rondela kod Niša
• Otkriveno 7.000 godina staro naselje sa dugim kućama

Zanimljivo je da u samoj iskopanoj zoni nisu pronađene antropomorfne figurine, iako su tokom površinskih pregleda na lokalitetu otkriveni njihovi fragmenti. Od litičkog materijala zabeleženo je 87 kremenih artefakata, od kojih je oko polovine bilo izloženo dejstvu visoke temperature.

Šta je, onda, bila svrha ove građevine?

Na to pitanje za sada nema konačnog odgovora. Istraživači oprezno navode nekoliko mogućnosti: mogla je biti zajednička skupštinska dvorana, mesto za donošenje odluka, prostor za rituale ili pak kuća neke veće porodice. Ipak, zbog oskudnog inventara, izostanka žrvnjeva, malog broja biljnih ostataka i nepostojanja jasnih tragova skladištenja hrane, sve te interpretacije ostaju samo radne hipoteze.

Ovo otkriće je važno iz još jednog razloga: pokazuje da megastrukture nisu bile ograničene samo na velika naselja tripoljske faze u Ukrajini, već su postojale i u nešto skromnijim naseljima rumunske Kukuteni kulture. Time se potvrđuje da je fenomen velikih zajedničkih građevina bio šire rasprostranjen nego što se ranije mislilo.

Iako je lokalitet Stăuceni-„Holm” do sada delimično istražen, nalazi već menjaju način na koji se posmatraju praistorijske zajednice istočne Evrope. Umesto jednostavne slike „ravnopravnih sela”, sve više se otvara pitanje da li su ovde postojali oblici zajedničkog odlučivanja, društvene hijerarhije ili posebne institucije koje su imale važnu ulogu u životu naselja.

Istraživanja će biti nastavljena, a pošto je do sada iskopano oko 25 odsto megastrukture, naredne kampanje bi mogle doneti ključne odgovore o njenoj nameni, arhitekturi i mestu koje je zauzimala u životu ove prastarе zajednice.

Izvor: PLOS One