Tokom nedavnih konzervatorskih radova u amfiteatru antičkog grada Salona ponovo je otvoren podzemni prolaz poznat kao „Vrata smrti“, kroz koji su u rimsko doba iz arene iznošeni ranjeni i poginuli gladijatori.

Prošle godine nastavljeni su radovi na uređenju i čišćenju severnog dela gledališta amfiteatra u Saloni. Tom prilikom otvoren je i dokumentovan deo antičkog pločnika koji je decenijama bio skriven ispod naslaga zemlje. Ovaj nalaz pruža dragocene podatke o načinu kretanja publike i organizaciji prostora tokom održavanja javnih spektakala pre gotovo dve hiljade godina.

Na zapadnom ulazu u arenu, poznatom kao porta pompae, uklonjene su naslage zemlje i razbacanog kamenja. Ispod njih su pronađene originalne gvozdene klamfe koje gotovo 2000 godina povezuju kamene blokove i još uvek obavljaju svoju konstrukcionu funkciju. Njihova očuvanost svedoči o preciznosti i trajnosti rimske graditeljske tehnike.

Otvoren je i podzemni hodnik dug oko 90 metara koji se proteže južno od prolaza Porta Libitinae, takozvanih „Vrata smrti“. Reč je o komunikaciji kroz koju su iz arene iznošeni ranjeni i poginuli gladijatori, kao i životinje koje su učestvovale u borbama. Naziv potiče od rimske boginje pogrebnih obreda Libitine, što prostoru daje snažnu simboličku dimenziju.

Izazovi očuvanja i zaštita lokaliteta

Radovi u podzemnom hodniku pokazali su i drugu stranu očuvanja kulturnog nasleđa. Prostor je bio ispunjen građevinskim otpadom i odbačenim predmetima koje su tu ostavili neodgovorni pojedinci. Sav materijal je pažljivo uklonjen, a izdvojeni kameni blokovi biće ponovo korišćeni u budućim konzervatorskim intervencijama. U Saloni nijedan element nije „samo kamen“, već deo složenog arhitektonskog i istorijskog sistema, navodi se na sajtu Arheološkog muzeja u Splitu.

Pripremljen je i iskop za postavljanje rampe koja će regulisati neovlašćen ulaz i smanjiti rizik od vandalizma. Ovakve infrastrukturne mere ključne su za dugoročnu zaštitu jednog od najznačajnijih arheoloških lokaliteta u Hrvatskoj.

U planu je dalja konzervacija severnog dela gledališta, kao i nastavak arheoloških istraživanja. Tokom aktuelnih radova pronađeni su i atraktivni pokretni nalazi koji su trenutno u fazi stručne obrade i biće predstavljeni javnosti po završetku analiza.

Ciljevi budućih aktivnosti jasno su definisani i oni pdrazumevaju dugoročnu zaštitu amfiteatra, savremenu i dostojanstvenu prezentaciju javnosti, korišćenje prostora za pažljivo planirana kulturna dešavanja, uz strogo poštovanje njegove istorijske vrednosti.

„Važno je naglasiti da amfiteatar u Saloni, iako otvoren za posetioce, nije javni park, već arheološki lokalitet od izuzetnog značaja. Njeno očuvanje zavisi ne samo od stručnih službi, već i od odgovornog ponašanja svih koji je posećuju“, naveli su iz muzeja.

O amfiteatru u Salonu

Amfiteatar u Saloni, smešten u severozapadnom delu antičkog grada, najverovatnije je u potpunosti dovršen u drugoj polovini 2. veka nove ere, uz finansijsku podršku bogatog donatora, o čemu svedoči delimično sačuvan natpis. U vreme cara Marka Aurelija, 170. godine, uklopljen je u fortifikacioni sistem zapadnog dela grada i funkcionisao je i kao ugaoni bastion u okviru gradskih bedema.

Građevina je elipsoidnog oblika, dimenzija približno 125 × 102 metra, dok je arena dimenzija oko 63 × 43 metra. Amfiteatar je mogo da primi između 17.000 i 18.000 posetilaca.

• Mrki medved iz Viminacijuma: Kako su životinje učestvovale u rimskim arenama?
• Arheolozi pronašli prvog gladijatora koga je usmrtio lav
• Zanimljive činjenice o gladijatorima iz Efesa

Borci su u arenu ulazili kroz glavne ulaze (porta pompae) na istočnoj i zapadnoj strani, dok je centralni otvor vodio ka podzemnom hodniku (Porta Libitinae). Uz arenu su se nalazili i prostori za životinje (carceres), a unutar supstrukcija južnog dela gledališta dve nadsvođene prostorije povezane sa kultom boginje Nemeze.

Tokom progona hrišćana 304. godine, prema predanju, u areni su stradali sveštenik Asterije i četvorica vojnika. Početkom 5. veka zabranjene su gladijatorske borbe, dok su borbe sa zverima održavane do sredine 6. veka. U 6. veku prostor nekadašnjeg svetilišta Nemeze preuređen je u hrišćanski oratorijum.

Nakon propasti Salone u 7. veku, amfiteatar je postepeno razgrađivan i korišćen kao kamenolom. Tokom srednjeg i novog veka njegov kamen ugrađivan je u okolne građevine, a u 17. veku dodatno je razoren iz strateških razloga.