Na arheološkom lokalitetu Municipium S u Kominima, u blizini Pljevalja, ponovo su započela arheološka iskopavanja koja bi mogla da donesu nova saznanja o razvoju jednog od najznačajnijih rimskih gradskih centara na prostoru današnje Crne Gore.

Istraživanja su započela prošle nedelje u okviru projekta iz „Programa zaštite kulturnih dobara Crne Gore“, koji sprovodi i sufinansira Ministarstvo kulture i medija Crne Gore. Radovima rukovodi arheološkinja Maja Jabučanin iz Centra za konzervaciju i arheologiju Crne Gore, uz podršku tima arheologa.

Cilj nove kampanje je otkrivanje i dokumentovanje novih tragova antičkog naselja, koji bi mogli da pomognu u potpunijem razumevanju njegovog razvoja, stanovništva i života u rimskom periodu. Pronađeni arheološki materijal biće nakon istraživanja stručno obrađen, konzerviran i publikovan.

Rimski grad čije ime još nije pouzdano utvrđeno

Iako je u naučnoj literaturi lokalitet poznat kao Municipium S, pravo ime antičkog grada i dalje nije konačno razjašnjeno. Na tragove antičkog naselja u Kominima ukazao je još engleski arheolog Artur Evans, koji je tokom istraživanja na ovom prostoru naišao na brojne ostatke života iz rimskog perioda. Tom prilikom zabeležio je i nadgrobni natpis sa oštećenim imenom grada, koje je pročitano kao S[.]LO. Njegov crtež danas predstavlja jedini sačuvani prepis ovog značajnog natpisa.

Problem, međutim, nije rešen. Do danas nije pronađen spomenik iz samog grada koji bi pouzdano potvrdio njegovo puno ime. Zbog toga se naziv Municipium S koristi kao uslovna oznaka za antički grad u Kominima.

Grad sa municipalnim statusom

O značaju naselja svedoči i najraniji počasni natpis pronađen u Kominima, posvećen caru Luciju Veru i datovan između 154. i 161. godine. Na osnovu ovog natpisa pretpostavlja se da je grad već postojao sredinom 2 veka, kada je dobio status municipijuma.

To je značilo da je imao sopstvenu gradsku upravu. Na čelu su se nalazili duoviri i edili. Dok su članovi gradskog veća, odnosno dekurioni, imali značajnu ulogu u upravljanju gradom.

Epigrafski spomenici otkrivaju i zanimljivu sliku stanovništva. Najveći deo činilo je domorodačko stanovništvo, ali su u grad pristizali i doseljenici iz različitih delova Rimskog carstva.

Posebno su bili brojni doseljenici iz gradova jugoistočne Dalmacije. Njihovo doseljavanje u unutrašnjost bilo je naročito izraženo tokom 3. veka, u vreme ekonomske krize koja je zahvatila primorske oblasti. U poznoantičkom periodu beleži se i sve veći broj stanovnika poreklom iz Italije.

U Kominima su bili prisutni i ljudi istočnog porekla, koji su imali značajnu ulogu u razvoju trgovine, ali i u širenju istočnjačkih religijskih kultova. Među njima se posebno izdvaja kult Mitre, persijskog božanstva čije je poštovanje bilo rasprostranjeno širom Rimskog carstva.

Nekropole otkrivaju bogatstvo antičkog grada

O značaju i ekonomskoj snazi grada možda najbolje svedoče njegove nekropole. Sistematska arheološka istraživanja pokazala su da su se u Kominima nalazile dve velike nekropole, koje su se delimično hronološki preklapale, a mestimično i prostorno dodirivale.

U periodu od 1964. do 1967. godine, a zatim od 1970. do 1975. godine, istraživanja su sprovodili Filozofski fakultet u Beogradu, Zavod za zaštitu spomenika kulture Crne Gore i Zavičajni muzej u Pljevljima.

• U Duklji otkrivena rimska dijatreta sa scenom gladijatora u bogatoj grobnici

Na Nekropoli I otkriveno je čak 390 grobova spaljenih pokojnika. Grobovi su bili gusto raspoređeni, najčešće u kružnim jamama, a pepeo je ponekad polagan u keramičke ili kamene urne. Pojedine grupe grobova izdvajale su se bogatim prilozima, među kojima su bili zlatni i srebrni predmeti.

Na osnovu natpisa i arheološkog materijala pretpostavlja se da je Nekropola I nastala tokom 1. veka, kada je lokalno stanovništvo još uvek bilo nedovoljno romanizovano. Sahranjivanje je, međutim, na pojedinim delovima nekropole nastavljeno i kasnije.

Nekropola II obuhvatala je 295 grobova. Za razliku od starije nekropole, ovde su, pored grobova sa spaljenim pokojnicima, otkriveni i grobovi sa inhumiranim, odnosno skeletno sahranjenim pokojnicima. Pojedini su bili smešteni u monumentalne grobnice i složene grobne konstrukcije sa nadgrobnim spomenicima.

Materijal iz ovih grobova bio je znatno bogatiji, a sahranjivanje uglavnom romanizovanog domorodačkog stanovništva trajalo je od 2. do 4. veka.

Zlatni i srebrni nakit, staklo i retka diatreta

Arheološki materijal iz nekropola svedoči o daleko razvijenijim trgovačkim vezama nego što bi se moglo očekivati za grad smešten u unutrašnjosti. Među nalazima se izdvajaju brojni stakleni predmeti, poput balsamarija, čaša i pehara, koji ukazuju na veze sa različitim delovima Rimskog carstva.

Posebno je značajan nalaz diatrete, izuzetno retke vrste luksuzne staklene čaše ukrašene mrežastom strukturom i natpisom. Ovaj primerak je povezan sa radionicama u oblasti Kelna i predstavlja važan dokaz o uključenosti stanovnika Komina u dalekosežne trgovačke tokove kasnog Rimskog carstva.

Pronađeni su i skupoceni primerci zlatnog i srebrnog nakita, uključujući minđuše, ogrlice i priveske, kao i brojne bronzane i srebrne fibule.

Nadgrobni spomenici, monumentalne grobnice i kamene konstrukcije svedoče i o razvijenom kamenorezačkom zanatu. Istovremeno, veliki broj urni, pehara i zdela ukazuje na postojanje lokalne keramičke proizvodnje koja je mogla da zadovolji potrebe stanovništva tokom više vekova.

Posle nekropola, arheolozi su počeli da istražuju i sam grad

Iako su nekropole pružile ogromnu količinu podataka o stanovnicima antičkog grada, istraživanja su 1975. godine obustavljena nakon što su gradske nekropole u najvećoj meri bile istražene.

Na samom prostoru grada sistematska istraživanja započela su tek 2007. i 2008. godine, kada su u saradnji radili Zavičajni muzej u Pljevljima, Arheološka zbirka Filozofskog fakulteta u Beogradu i Republički zavod za zaštitu spomenika kulture sa Cetinja.

Istraživanja su bila praćena i geofizičkim snimanjima, koja su potvrdila pretpostavku da se ispod zemlje nalaze ostaci antičkog grada.

Nova poglavlja u istraživanju Komina otvorena su 2017. i 2018. godine, kada je Centar za konzervaciju i arheologiju Crne Gore nastavio istraživanja samog gradskog prostora. Tada su otkrivene gradske zidine i ostaci više građevina.

Izvor: Zavičajni muzej Pljevlja