Arheološka i biomolekularna analiza masovne grobnice sa Gomolave u severnoj Srbiji pokazuje da je, pre oko 2.800 godina, u jednom od najvećih poznatih praistorijskih masakara u Evropi, nasilje bilo selektivno usmereno na žene i decu.

Na uzvišenju iznad zavoja reke Save, nedaleko od današnjeg Novog Sada, pre više od pola veka otkrivena je masovna grobnica koja je dugo zbunjivala istraživače. Kada su arheolozi početkom 1970-ih započeli iskopavanja na lokalitetu Gomolava, naišli su na posmrtne ostatke 77 osoba sahranjenih zajedno, u jednoj napuštenoj poluukopanoj kući. U prvi mah, demografska struktura groba, veliki broj dece i žena, mogla je da ukazuje na epidemiju ili neku prirodnu katastrofu koja je pogodila najranjivije članove zajednice.

Međutim, savremena bioarheološka i biomolekularna istraživanja pokazala su da je reč o nečemu daleko dramatičnijem. Da se ovde radilo o planiranom, selektivnom masakru iz 9. veka pre nove ere, u ranoj fazi gvozdenog doba, sa jasnom demografskom pristrasnošću i snažnom političkom porukom.

Ko su bile žrtve maskra?

Detaljna analiza skeleta pokazala je da je u masovnoj grobnici sahranjeno 77 osoba: oko 40 dece uzrasta od jedne do dvanaest godina, 11 adolescenata i 24 odrasle osobe. Među odraslima, čak oko 87% činile su žene. Jedno identifikovano novorođenče bio je muškog pola.

Takva struktura je izuzetno neobična. U slučajevima epidemija očekivala bi se ravnomernija raspodela po polu i uzrastu. U ratnim masakrima, naročito u premodernim društvima, često su meta bili odrasli muškarci, dok su žene i deca neretko pošteđivani kako bi bili integrisani u zajednicu pobednika kao radna snaga ili reproduktivni potencijal.

Upravo zato selektivno ubijanje žena i dece na Gomolavi otvara ozbiljna pitanja o prirodi nasilja u ovom periodu.

Tragovi nasilja na kostima

Skeletni ostaci nose jasne dokaze perimortalnih trauma – povreda nastalih neposredno pre smrti. Zabeleženi su tragovi tupih udaraca po lobanjama, kao i ubodne rane i posekotine. Distribucija povreda ukazuje na brutalno i direktno nasilje, a ne na posledice urušavanja objekta ili postmortalne procese.

Nema indicija da su tela bila sistematski opljačkana. Naprotiv, uz mnoge pokojnice pronađeni su lični predmeti: bronzani nakit, perle, kao i keramičke posude za piće. U grob su položeni i životinjski ostaci, uključujući zaklano tele, kao i spaljena zrna i polomljeni kamenovi za mlevenje žita, postavljeni iznad tela.

Ovi elementi sugerišu da je nakon ubistava usledio promišljen, ritualizovan čin sahranjivanja. Nije reč o paničnom zatrpavanju tela, već o simbolički obojenom činu koji je zahtevao vreme, organizaciju i resurse.

Genetika ruši pretpostavku o „jednom selu“

Jedno od ključnih otkrića potiče iz analize drevne DNK. Od 25 genetski testiranih pokojnika, gotovo niko nije bio u bliskom srodstvu. Izuzetak čini jedna žena i njene dve ćerke. U svim ostalim slučajevima, čak ni daleki rodbinski odnosi (na nivou prapradedova) nisu potvrđeni.

To znači da žrtve nisu činile jednu proširenu porodicu niti su najverovatnije bile deo iste lokalne zajednice. Ako bi jedno selo bilo napadnuto i uništeno, očekivali bismo čitavu mrežu genetskih veza unutar grobnice.

Analize izotopa zuba i kostiju dodatno su potvrdile ovu sliku. Hemijski potpis ishrane iz detinjstva pokazuje značajne razlike među pojedincima, što ukazuje da su odrasli u različitim ekološkim i ekonomskim sredinama. Drugim rečima, oni su poticali iz različitih naselja.

Ovaj skup podataka snažno ukazuje na scenario u kome su žene i deca dovedeni iz više zajednica, verovatno kao zarobljenici, pre nego što su ubijeni.

Nasilje kao poruka

U kasnoj bronzi i ranoj fazi gvozdenog doba, područje Karpatskog basena prolazilo je kroz duboke društvene transformacije. Reokupacija naselja, podizanje utvrđenja i kontrola nad obradivim zemljištem i pašnjacima stvarali su nove tenzije između zajednica, uključujući i moguće sukobe sa mobilnim stočarskim grupama.

• Rimski vojnici bačeni u bunar: masovna grobnica iz 3. veka otkrivena u Osijeku
• Masovna sahrana skeleta bez lobanja – 7.000 godina stara misterija neolitskog naselja Vráble

U tom kontekstu, masovno i selektivno ubijanje žena i dece može se tumačiti kao čin strateškog nasilja. Eliminacija reproduktivnog i radnog potencijala rivalskih zajednica imala bi dugoročne demografske posledice. Istovremeno, javno i ritualno obeležena grobnica na vidljivom mestu mogla je funkcionisati kao demonstracija dominacije nad teritorijom.

Ovakav obrazac razlikuje se od „haotičnih“ masovnih grobnica koje prate epidemije ili spontane napade. Ovde vidimo plan, selekciju i simboliku.

Nalazi sa Gomolave objavljeni su u časopisu Nature Human Behaviour.