Kasnoantička ili ranohrišćanska bazilika u Cimu kod Mostara decenijama predstavlja jedno od najznačajnijih ranohrišćanskih nalazišta u Bosni i Hercegovini. Iako je otkrivena sredinom 20. veka, nova istraživanja započeta 2022. godine otvorila su niz pitanja, ali i dala važne odgovore do danas.

Prva sistematska iskopavanja 1960-ih godina vodio je mr. sc. Tomislav Anđelić, kustos Muzeja Hercegovine u Mostaru. Na lokalitetu „Crkvine“ otkrivena je monumentalna jednobrodna bazilika dimenzija približno 24,8 x 15 m, orijentisana u pravcu zapad–istok, što je uobičajeno u ranohrišćanskoj sakralnoj arhitekturi.

Reč je o retkom tipu trikonhalne bazilike, sa tri polukružne apside na istočnoj strani. Uz naos (glavni brod) nalazili su se narteks (predvorje), prezbiterijum sa apsidama, baptisterijum sa piscinom (krstni zdenac) na severnoj strani, te pomoćne prostorije koje se tumače kao protezis (ostava žrtvenih darova) i đakonikon (prostorija za crkveno ruho i oblačenje). Južno od crkve podignuta je memorija, grobna kapela dimenzija 11,80 x 5,35 m, koja je jedinstven primer takve građevine u Bosni i Hercegovini.

Spoljašnji zidovi bili su dodatno ojačani sa 23 kontrafora, što svedoči o monumentalnosti i konstruktivnoj ambiciji objekta. Debljina zidova, koja na pojedinim mestima prelazi 0,85 m, ukazuje na visinu i reprezentativnost građevine.

Moćnici in situ – jedinstven nalaz na teritoriji Bosne i Hercegovine

Jedan od najznačajnijih nalaza iz ranijih istraživanja potiče iz centralne apside. Ispod oltarske menze otkriven je sepulcrum reliquiarum ili grob za moći, usečen u živu stenu. U njemu je pronađen posmrtni prah mučenika – sveca, kome je bila posvećena crkva i pohranen je u dve koštane i dve srebrne kutijice.

Ovo je do danas jedini potvrđeni nalaz moćnika in situ u jednoj kasnoantičkoj bazilici u Bosni i Hercegovini. Takav nalaz ukazuje da je crkva bila posvećena mučeniku ili svecu i da je imala nadlokalni značaj.

Zbog monumentalne arhitekture, bogate kamene plastike i relikvija, pojedini istraživači, uključujući Anđelića, lokalitet dovode u vezu sa biskupijom Sarsenterum (Ecclesia Sarsenterensis), poznatom sa Salonitanskog koncila iz 533. godine.

Izgubljen arheološki materijal i zapušten lokalitet

Nažalost, značajan deo pokretnog arheološkog materijala i dokumentacije uništen je ili nestao tokom rata 1992-1995. godine. Sačuvani fragmenti kamene plastike danas se čuvaju u Muzeju Hercegovine u Mostaru.

Iako je lokalitet 2004. godine proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, njegovo stanje je godinama bilo zabrinjavajuće. Okružen privatnim parcelama i neplanskom gradnjom, bez adekvatne zaštite i održavanja, lokalitet je bio izložen propadanju, fizičkim oštećenjima i odlaganju otpada.

Revizijska arheološka istraživanja bazilike u Cimu

Nova istraživanja započeta 2022. godine imala su revizijski karakter i usmerena su bila na izradu savremene dokumentacije i reinterpretaciju ključnih delova lokaliteta. Radovima je rukovodio doc. dr. sc. Tino Tomas sa Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Mostaru.

Otkrivena je pogrebna menza, koja je prvi nalaz takve vrste u Bosni i Hercegovini, što potvrđuje liturgijski i memorijalni karakter kompleksa.

Posebno važan nalaz predstavlja intaktan grob (grob 4), koji nije bio registrovan u ranijim istraživanjima. Radiokarbonska analiza datirala je sahranu pokojnika u prvu polovinu 5. veka, što predstavlja prvi apsolutni datum vezan za baziliku. Potvrđeno je da je crkva bila u funkciji već sredinom 5. veka i do prve polovine 6. veka.

Tokom istraživanja primenjene su i nedestruktivne geofizičke metode, konkretno merenje električnog otpora tla. U prostoru narteksa detektovana je podzemna struktura koja po obliku i orijentaciji najverovatnije predstavlja još jednu neistraženu grobnicu, što otvara prostor za buduća ciljano planirana iskopavanja.

Rezulati antropološke analize skeleta

U okviru novih istraživanja otkriveno je nekoliko kamenih grobnica sa očuvanim skeletnim ostacima. Antropološka analiza posmrtnih ostataka nedavno je predstavljena na Filozofskom fakultetu u Mostaru, a rezultati će uskoro biti detaljno objavljeni u naučnom radu. Više: Održana gostujuća predavanja o rezultatima analize skeleta iz kasnoantičke bazilike u Cimu i o rimskoj vili u Skelanima

• Najstariji rimski natpis o podizanju vojnog logora pronađen je u Bosni i Hercegovini
• Narodno predanje dovelo do otkrića kasnoantičke crkve i arheoloških iskopavanja u Mramorku
• Ilirski ratnički šlemovi iz južne Hercegovine: simbol moći i prestiža

Ovi nalazi donose dragocene podatke o zdravlju, bolestima i životnim uslovima zajednice iz ovog perioda, a koja je ovde bila sahranjena.

Konzervatorski radovi i budućnost lokaliteta

Trenutno se vrše konzervatorski radovi na bazilici, uključujući sanaciju piscine i oštećenih zidnih struktura. To je prvi ozbiljniji stručni zahvat nakon više od pola veka.

Rezultati najnovijih istraživanja nemaju samo naučni značaj. Oni predstavljaju i važan korak ka podizanju svesti lokalne zajednice o vrednosti kulturne baštine. Kasnoantička bazilika u Cimu nije samo arheološki lokalitet, ona je svedočanstvo o ranoj organizovanoj crkvenoj zajednici na prostoru između primorske Dalmacije i unutrašnjeg zaleđa.

Zbog toga njena zaštita i sistematsko istraživanje predstavljaju obavezu ne samo stručnjaka, već i šire društvene zajednice.