U Pilatovićima kod Požege 2.500 godina se skrivala Velika humka, jedan od najimpresivnijih grobova starijeg gvozdenog doba na centralnom Balkanu.

Ovakve humke nisu bile namenjene „običnim ljudima“. One su bile rezervisane za kneževe, ratničke poglavare i njihove porodice, odnosno ljude koji su u svom vremenu imali moć, bogatstvo i autoritet.

Ko su bili „kneževi“ gvozdenog doba?

Tokom 6. i 5. veka pre nove ere, širom Evrope pojavljuje se poseban oblik sahranjivanja društvene elite. U arheologiji su ovi grobovi poznati kao kneževski grobovi (princely graves). Odlikuju ih monumentalne dimenzije, složena arhitektura i izuzetno bogati grobni prilozi: oružje, luksuzni nakit i predmeti koji su često stizali iz veoma udaljenih krajeva.

Takvi grobovi poznati su i na Balkanu: u Atenici kod Čačka, Novom Pazaru, Trebeništu kod Ohrida, kao i u Pilatovićima. Oni svedoče o vremenu kada se oblikuju snažne lokalne elite i kada balkanske zajednice postaju deo široke mreže trgovačkih i kulturnih kontakata.

Prasitorijska nekropola skrivena u polju

Praistorijska nekropola u Pilatovićima otkrivena je tokom terenskih obilazaka u posleratnom periodu. Na lokalitetu Ravni lug registrovano je oko 20 humki i više desetina grobova iz bronzanog i starijeg gvozdenog doba.

• Zapanjujuća nova saznanja o kneževskim humkama u Atenici kod Čačka
• Završena arheološka istraživanja u Seništima: otkrivena urna sa ostacima spaljenog pokojnika
• Pronađena keltska kneževska grobnica ispod humke

Među njima se posebno izdvajala jedna, daleko veća od ostalih, na lokalitetu Trnjaci. Velika humka, sa prečnikom od oko 45 metara i visinom do 2,5 metra, arheološki je istraživana 1977–1978. godine pod rukovodstvom Mihaila Zotovića, direktora Narodnog muzeja u Užicu. Već tada je bilo jasno da se ne radi o običnom grobu, već o pravom mauzoleju praistorijske elite.

Kako je izgledala sahrana pod humkom?

Unutar humke otkriven je čitav „pogrebni kompleks“. Grobovi su građeni od slaganog kamena, sa masivnim kamenim vencem koji je okruživao centralni deo. Posebno je zanimljivo to što je u samom središtu humke pronađeni ostaci kremiranog pokojnika. Bio je to odrasli muškarac, tumačen kao knez ili plemenski poglavar.

Kremacija nije obavljena u humci, već na drugom mestu, a spaljeni ostaci su zatim pažljivo položeni u kamenu grobnicu. Ovo je jedini kremirani grob na čitavoj nekropoli, što jasno govori da je reč o izuzetno privilegovanoj osobi.

U istoj humci sahranjeni su i članovi njegove porodice. Na periferiji je pronađen bogato opremljen ženski grob, verovatno grob kneginje. Dok je u blizini centralne grobnice otkriven i grob deteta, najverovatnije devojčice. Na osnovu rasporeda i nalaza, arheolozi pretpostavljaju da je humka bila porodični mauzolej plemenskog poglavara.

Blago iz dalekih krajeva

Najfascinantniji nalaz iz centralnog groba jeste egipatski skarabej datovan u period XX–XXII egipatske dinastije. To je mali amulet od svetlozelenog steatita, položen direktno na spaljene kosti kneza. Bio je perforiran i verovatno korišćen kao centralni element ogrlice. Skarabej je u starom Egiptu imao snažno religijsko značenje i bio je povezan sa zagrobnim životom. Njegovo prisustvo u Pilatovićima svedoči o dalekosežnim kontaktima i trgovačkim vezama, jer su ovakvi predmeti na Balkan stizali posredstvom mediteranskih centara, verovatno preko Etrurije u Italiji.

Pored skarabeja, u kneževskom grobu pronađeni su ostaci oružja: noževi, mačevi, delovi štita ili oklopa, čak 25 skitskih strelica kao i figura konja, verovatno deo figuralne dekoracije falere. Sve to ukazuje na ratnički identitet pokojnika.

Ženski grob bio je još raskošniji. Kneginja je nosila zlatne narukvice, grivne i prstenje za kosu, ogrlicu od ćilibarskih perli i bogato ukrašenu odeću sa čak 14 bronzanih fibula. Oko struka imala je bronzani astragalni pojas, simbol prestiža i statusa.

U grobu su pronađene i luksuzne posude. Među njima tri bronzana suda grčke provenijencije, što dodatno potvrđuje uključenost ove zajednice u mediteranske trgovačke tokove.

Šta nam kneževska humka govori danas?

Kneževski grobovi na Balkanu pojavljuju se naglo i nestaju već tokom prvih decenija 5. veka p.n.e. Zašto je ovaj običaj trajao tako kratko, i dalje je jedno od otvorenih pitanja arheologije.

Velika humka u Pilatovićima, međutim, jasno pokazuje da su zajednice starijeg gvozdenog doba bile daleko složenije nego što se nekada mislilo. Ona svedoči o društvenoj hijerarhiji, ritualima smrti, ali i o vezama koje su povezivale centralni Balkan sa Grčkom, Italijom, pa čak i Egiptom.

Analize ukazuju da su sahrane kneza i kneginje obavljene istovremeno ili u vrlo kratkom razmaku. Da li je kneginja svesno sledila svog supruga u smrt, kao „pratilac“ u zagrobnom životu, ostaje otvoreno pitanje.

Izvor: Jevtić, M. 2016. On Funerary Ritual In The Princely Tumulus In Pilatovići Near Požega