Na Filozofskom fakultetu u Banjoj Luci 1. decembra 2025. godine otvorena je prva samostalna studentska multimedijalna izložba pod nazivom „Tragovi rimskog vremena – arheološko nasljeđe banjalučke regije“.  

Izložba je delo autora Jovane Bojanić, Danijela Bjelića, Sergeja Vukčevića, a pod mentorstvom prof. dr Ivane Pandžić i prof. dr Željke Šajin. Studenti su iznijeli iskustva sa terenskog arheološkog rada na lokalitetu Kastel – Dvorište II u Banjoj Luci i spojili svoju znatiželju sa naučno-istraživačkim radom i savremenim pristupom u interpretaciji rimskog nasljeđa.

Predstavljanje teme široj publici i razvijanje svijesti o očuvanju zanemarene prošlosti, bili su vodič u realizaciji projekta. Izložba je osmišljena kao narativno putovanje kroz arheološke radove banjalučke regije uz izdvajanje nalaza iz rimskog perioda. Poseban značaj ogleda se u tome što su ključnu tačku činili studenti Katedre za istoriju, koji su kroz istraživački i terenski rad postali aktivni učesnici u očuvanju i promociji kulturne baštine.

Izložba je otvorena do 1. marta 2026. godine. Nakon toga će izložba gostovati i u drugim kulturno-istorijskim institucijama, o čemu će javnost biti blagovremeno obaviještena.

Banjalučka regija u okviru rimskog svijeta

Dolaskom Rimljana na prostor zapadnog Balkana krajem 1. vijeka p. n. e., započinje proces romanizacije koji je izmijenio ekonomski i kulturni pejzaž regije. Područje Banje Luke ulazi u sastav provincije Panonije, kasnije Gornje Panonije (Pannonia superior), čemu svjedoči izuzetno važan natpis na votivnoj ari posvećenoj Jupiteru.

Položaj u dolini rijeke Vrbas, u blizini rudničkih područja Sane i Japre, omogućio je brz razvoj vojnog logora i civilnog naselja Castra (današnja tvrđava Kastel sa bližom okolinom). Ovo naselje postaje važna prometnica u sistemu rimskih puteva, posebno na komunikaciji Salona – Servitium, koja je povezivala provinciju Dalmaciju sa Panonijom. Mreža puteva, potvrđena i prikazom na čuvenoj Pojtingerovoj tabli, svjedoči o visokom stepenu organizacije saobraćaja, trgovine i vojne logistike. Rimski vojni sistem ostavio je dubok trag u urbanom razvoju Banje Luke. Oko vojnog logora razvila su se civilna naselja, zanatske radionice, tržnice i skladišta, čime se formira složena urbana cjelina čiji se ostaci danas nalaze ispod savremenog gradskog života.

Arheološki nalazi kao dokaz rimskog postojanja

Votivna ara posvećena bogu Jupiteru i geniju mjesta, pronađena 1895. godine, a jedan je od najznačajnijih spomenika rimskog perioda u Banjoj Luci. Natpis koji svjedoči o prisustvu konzulskog beneficijara Lucija Sicinija Makrina predstavlja ključni dokaz administrativnog i vojnog karaktera naselja Castra, ali i religijskih i društvenih  praksi rimskog stanovništva. Ovaj epigrafski nalaz se čuva u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine u Sarajevu, te su studenti tokom rada na projektu izvršili fotogrametrijsko snimanje spomenika i izložili ovaj digitalni produkt.

Sličan značaj imaju i sarkofag iz Šargovca, urna iz Čokora i portret žene iz Bronzanog Majdana, koji zajedno pružaju dragocjen uvid u pogrebne običaje, socijalnu strukturu i društvene tokove provincijskog rimskog svijeta.

Numizmatički nalazi – vjerodostojan pokazatelj ekonomskog rasta provincije

Rimski novac pronađen na Kastelu i Haništu svjedoči o živoj ekonomskoj aktivnosti i intenzivnim trgovačkim tokovima. Kontinuirani nalazi od 2. do 4. vijeka ukazuju na stabilnost naselja i njegov značaj u sistemu provincijske ekonomije. Većina novca III vijeka u početku je kovana u Rimu, a nakon osnivanja kovnice u Sisciji (259–262) sve do njenog zatvaranja 387. godine uglavnom stiže iz današnjeg Siska, što odražava promjene u snabdijevanju i upravi provincije. Novčići se nalaze u gradskim dvorištima, uz objekte, puteve i utvrđenja, što ukazuje na život unutar i oko vojnog logora. Posebno zanimljiv je masovni nalaz od preko 600 bronzanih novčića sa lokaliteta Gornji Šeher, koji otvara pitanja o obrednom običaju stipem iacere, ostavama novca ili kriznim periodima kasne antike.

Sačuvani primjerci nalaze se u Numizmatičkoj zbirci Muzeja Republike Srpske, a izdvojene primjerke sa lokaliteta Kastel i Hanište možete pogledati ulaskom na linkove:

https://rimskinovcihanista.my.canva.site/kastel

https://rimskinovcihanista.my.canva.site

Pored navedenih nalaza pronalazi se fragmentovana provincijska keramika sa imitacijom tipa terra sigillata, nakit i proizvodi od staklene paste (najčešće plave boje), kao i značajan nalaz krstaste bronzane fibule iz 4. vijeka, koji su izloženi u stalnoj postavci Muzeja Republike Srpske.

Studenti su uz dozvolu Republičkog zavoda za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa istražili lokacije dvije konzervirane bazilike otkrivene krajem 19. i u prvoj četvrtini 20. vijeka, a koje se nalaze u okolini grada. Bazilike su datirane u period između kasnog 4. i 6. vijeka.

Studentska inicijativa i nova snaga u očuvanju nasljeđa

Želja za naučno-istraživačkim radom javila se kroz projekat „Škola arheologije – Kastel“ koja se organizuje u sklopu redovne i obavezne prakse predmeta Arheologija na Katedri za istoriju, studenti su stekli dragocjeno praktično iskustvo, učestvujući u savremenim arheološkim metodama istraživanja, dokumentovanja i konzervacije. Ovaj model obrazovanja ne samo da osposobljava buduće stručnjake, već i stvara snažnu vezu između mladih istraživača i kulturnog nasljeđa koje proučavaju.

Izložba je postala sredstvo putem kojeg su studenti preuzeli ulogu posrednika između nauke i društva, pokazujući da očuvanje baštine nije isključivo zadatak institucija, već zajednička odgovornost akademske zajednice i šire javnosti.

Posjeta izložbi predstavlja priliku ne samo za sticanje novih znanja, već i za produbljivanje svijesti o značaju očuvanja arheološkog nasljeđa kao zajedničke vrijednosti i trajnog kulturnog bogatstva.