Pre oko 6.200 godina, na prostoru današnje Hrvatske, dogodio se jedan od najstrašnijih poznatih masakra iz evropske praistorije. U maloj jami u Potočanima pronađeni su ostaci najmanje 41 osobe, brutalno ubijene i potom bačene u zajedničku grobnicu.

Naučno istraživanje drevne DNK sada pokazuje da većina žrtava nije bila međusobno u srodstvu, što menja ranija tumačenja ovog događaja i otvara nova pitanja o nasilju u praistorijskim zajednicama. Studija je objavljena u časopisu PLOS One.

Naučnici već godinama proučavaju masovne grobnice iz praistorije kako bi razumeli uzroke nasilja među ranim ljudskim zajednicama. U mnogim slučajevima pokazalo se da su žrtve bili članovi iste porodice, muškarci poginuli u sukobima ili pripadnici migrantskih grupa koje su se sukobile sa lokalnim stanovništvom. Međutim, slučaj iz Potočana pokazuje drugačiju i uznemirujuću sliku. Reč je o neselektivnom ubijanju koje je pogodilo deo jedne lokalne zajednice bez obzira na pol, uzrast ili porodične veze.

Masovna grobnica otkrivena slučajno

Lokalitet je otkriven 2007. godine sasvim slučajno, tokom kopanja temelja za garažu u selu Potočani. Nakon obilnih kiša pojavila se jama ispunjena ljudskim kostima. Arheolozi Arheološkog muzeja u Zagrebu i Odeljenja za arheologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Zagrebu odmah su započeli istraživanja.

U početku se pretpostavljalo da bi ostaci mogli biti povezani sa savremenim ratovima – Drugim svetskim ratom ili ratovima devedesetih godina. Međutim, u jami nisu pronađeni savremeni predmeti, već samo fragmenti praistorijske keramike. Dodatne analize i radiokarbonsko datovanje kostiju, zemljišta i keramičkog materijala pokazali su da grobnica potiče iz perioda oko 4200. godine pre nove ere, odnosno iz bakarnog doba.

Na osnovu keramike i drugih arheoloških nalaza utvrđeno je da su žrtve pripadale lasinjskoj kulturi, eneolitskoj zajednici rasprostranjenoj na prostoru današnje Hrvatske i okolnih regiona. Smatra se da su pripadnici ove kulture bili stočari i zemljoradnici koji su sezonski pomerali stoku između pašnjaka, ali i eksploatisali bakar za izradu alata.

Žrtve su bili muškarci, žene i deca

Bioarheološka analiza pokazala je da su među žrtvama bile osobe svih uzrasta. Identifikovano je 21 dete i adolescent starosti između dve i 17 godina, kao i 20 odraslih osoba između 18 i 50 godina. Polna struktura bila je gotovo potpuno uravnotežena: 21 muškarac i 20 žena.

Ovakva polno i starosna struktura žrtava odmah je ukazala da nije reč o klasičnom ratnom sukobu među naoružanim muškarcima. U mnogim praistorijskim sukobima najčešće stradaju odrasli muškarci, dok žene i deca bivaju pošteđeni ili zarobljeni. U Potočanima je, međutim, nasilje pogodilo čitavu grupu.

Tragovi smrtonosnih povreda na kostima

Na kostima najmanje 13 osoba pronađene su smrtonosne povrede na lobanjama, odnosno prelomi izazvani tupim predmetima, ubodne rane i posekotine. Povrede su uglavnom bile smeštene na bočnim i zadnjim delovima glave, što ukazuje da su žrtve verovatno napadnute s leđa. Kod nekih lobanja zabeleženo je i više pojedinačnih udaraca.

Posebno je značajno to što na kostima ruku nisu pronađeni tragovi odbrambenih povreda. To može značiti da žrtve nisu imale priliku da se brane. Moguće je da su bile iznenađene, savladane ili čak vezane u trenutku napada.

Tela su potom bačena u relativno malu jamu, prečnika oko dva metra i dubine oko jednog metra. Neki skeleti pronađeni su delimično očuvani u anatomskom položaju, dok su drugi bili izmešani i fragmentovani, što ukazuje na brzo i neuredno zatrpavanje.

Drevna DNK promenila tumačenje masakra

Naučno istraživanje donelo je najveću genetsku analizu jedne praistorijske masovne grobnice do danas. Naučnici su uspeli da izdvoje i sekvenciraju drevnu DNK iz ostataka 38 od ukupno 41 osobe. Rezultati su pokazali da većina žrtava nije bila u bliskom srodstvu. Samo 11 osoba moglo se povezati kroz bliže porodične veze, dok približno 70 odsto pojedinaca nije bilo međusobno povezano.

To znači da masakr nije bio usmeren na jednu porodicu ili manju srodničku grupu, kako se prvobitno pretpostavljalo. Umesto toga, žrtve predstavljaju uzorak šire lokalne zajednice.

Iako većina nije bila u rodu, genetska analiza pokazala je da su svi pojedinci imali veoma homogeno poreklo. Njihov genetski profil uglavnom je vezan za neolitske populacije iz Anadolije, uz oko devet procenata nasleđa zapadnoevropskih lovaca-sakupljača.

Ovaj podatak je veoma važan jer ukazuje da žrtve nisu bile doseljenici ili pripadnici nove populacije koja je stigla na ovo područje. Drugim rečima, nema dokaza da je masakr bio posledica sukoba između genetski različitih grupa ili migracija stanovništva.

Zašto su ubijeni?

Uprkos novim genetskim podacima, glavno pitanje ostaje bez odgovora: “Zašto su ovi ljudi ubijeni?” Naučnici smatraju da je najverovatnije reč o nasilju izazvanom društvenim i ekološkim pritiscima. Slične masovne grobnice poznate su i iz Nemačke i Austrije, gde su tokom kasnog neolita i bakarnog doba takođe ubijani muškarci, žene i deca bez jasne selekcije.

• Masakr u gvozdenom dobu na Gomolavi otkriva ciljano uništavanje žena i dece pre 2.800 godina
• Masovna sahrana skeleta bez lobanja – 7.000 godina stara misterija neolitskog naselja Vráble
• Misterija grupne grobnice u Vinči: Mesto neolitskog zločina?

Prema jednoj hipotezi, klimatske promene, suše, poplave ili nagli porast populacije mogli su izazvati nestašicu resursa i sukobe među zajednicama. U takvim okolnostima nasilje je moglo eskalirati do masovnih ubistava.

Slučaj iz Potočana posebno je značajan jer pokazuje da organizovano i neselektivno nasilje nije karakteristika samo država, vojski i kasnijih civilizacija. Veliki masakri postojali su i u malim praistorijskim zajednicama koje nisu imale razvijene političke strukture.

Istraživači ističu da proučavanje ovakvih događaja može pomoći boljem razumevanju ljudskog ponašanja kroz istoriju. Iako su se oružja i tehnologije promenili, obrasci kolektivnog nasilja izgleda imaju mnogo dublje korene u ljudskoj prošlosti.

Tekst je prvi put objavljen 17.03.2021. Ovo je osvežena verzija.