Tokom arheoloških istraživanja srednjovekovne tvrđave Koprijan (Kurvingrad), kod Doljevca, otkriveni su ostaci do sada nepoznate crkvene građevine, čime je dodatno osvetljena unutrašnja organizacija i sakralni život ovog značajnog utvrđenja južne Srbije.

Tvrđava Koprijan nalazi se na obroncima planine Seličevica, nad desnom obalom Južne Morave, nedaleko od ušća reke Toplice. Zahvaljujući svom strateškom položaju na južnom obodu Niške kotline, imala je ključnu ulogu u nadzoru komunikacija duž moravske doline i u odbrani prilaza severu tokom kasnog srednjeg veka.

Otkriće crkve u Gornjem gradu

Najznačajniji rezultat dosadašnjih istraživanja predstavlja otkriće crkve tokom kampanje 2025. godine. Ostaci objekta otkriveni su u okviru Sektora 5, na prostoru Gornjeg grada. Zidovi građevine zidani su kamenom vezanim blatom, što upućuje na mogućnost da je reč o substrukciji crkve brvnare – tipu sakralne arhitekture poznatom u kasnosrednjovekovnom kontekstu.

Posebnu pažnju privlači nalaz krsta izvedenog od crvenog maltera, otkrivenog u središnjem delu centralne apside, što dodatno potvrđuje sakralni karakter objekta i ukazuje na jasno definisan liturgijski prostor.

• Tvrđava Jeleč: zaboravljeno srednjovekovno blago Srbije koje propada
• Pronađen srpski srebrni novčić kralja Dragutina u srednjovekovnoj tvrđavi Rusokastro u Bugarskoj
• Jedinstveni nalaz pronađen na tvrđavi Hisar u Prokuplju – germansko koplje

Istraživanja sprovedena tokom 2025. godine ukazala su i na postojanje više faza korišćenja prostora unutar utvrđenja, što svedoči o njegovoj dugotrajnoj i dinamičnoj upotrebi, naročito u periodu intenzivnih vojnih sukoba sa Osmanlijama.

Istraživanja i konzervacija

Arheološka istraživanja Koprijana sprovode se od 2022. godine u organizaciji Arheološkog instituta, uz finansijsku podršku Ministarstva kulture Republike Srbije i Opštine Doljevac. Paralelno sa arheološkim radovima, realizuje se i projekat konzervacije istočnog bedema Gornjeg grada, koji izvodi Zavod za zaštitu spomenika kulture iz Niša.

Istraživanja su započeta u zoni uz istočni bedem, gde je potvrđeno da je utvrđenje tokom vekova znatno devastirano, kako vađenjem kamena za potrebe lokalnog stanovništva, tako i nelegalnim kopanjem. U unutrašnjosti su zabeležene masivne naslage ruševinskog materijala, na pojedinim mestima debljine i do dva metra.

U okviru iskopavanja identifikovan je sloj požara, bogat gareži i pepelom, koji se intenzivnije javlja uz bedeme i najverovatnije predstavlja ostatke izgorele krovne konstrukcije. Ispod ovog sloja otkriven je horizont bogat srednjovekovnim arheološkim materijalom, koji se datuje u kraj 14. i početak 15. veka, period najintenzivnijeg korišćenja tvrđave.

Istorijski okvir Koprijana

Srednjovekovna tvrđava i grad Koprijan, u literaturi poznat i kao Kurvingrad, nalaze se u selu Malošište, u opštini Doljevac. Lokalitet je pod državnom zaštitom još od 1947. godine, dok je 1979. proglašen nepokretnim kulturnim dobrom od velikog značaja.

Na ovom mestu se pretpostavlja postojanje vizantijskog grada Komplosa, koji se pominje u hrisovulji cara Vasilija II iz 1119/1120. godine kao jedno od pet mesta u Niškoj eparhiji. Grad je obnovljen 1372. godine, u vreme kneza Lazara, kao pogranično utvrđenje. Prema natpisu koji se nekada nalazio iznad gradske kapije, Koprijan je podigao Nenad, sin kaznaca Bogdana.

Tokom borbi za osmanski presto 1413. godine, grad je zauzeo i razorio sultan Musa, ali je ubrzo vraćen despotu Stefanu Lazareviću. Sudbina Koprijana tokom 15. veka bila je izuzetno burna. Grad je često menjao gospodare, da bi konačno, najverovatnije 1451. godine, pao pod osmansku vlast, nakon čega više nije obnavljan.

Utvrđenje i buduća istraživanja

Koprijan je utvrđenje pravilne pravougaone osnove, površine oko 30 ari, okruženo rovom. Duž bedema su bile raspoređene kule kvadratne osnove, dok su bedemi, naročito na istočnoj strani, očuvani i do visine veće od 10 metara. U istočnom delu tvrđave vidljivi su i ostaci cisterne.

Iako su arheološka istraživanja još u početnoj fazi, dosadašnji rezultati, naročito otkriće crkve, potvrđuju izuzetan naučni potencijal ovog lokaliteta. Dugoročni cilj projekta jeste da se Koprijan u potpunosti istraži, zaštiti i delimično obnovi, kako bi zauzeo zasluženo mesto među najznačajnijim srednjovekovnim spomenicima Srbije i postao dostupniji široj javnosti.

Izvor: Arheološki institut