U severnoj Engleskoj otkriven je spektakularan arheološki nalaz koji prvi put potvrđuje postojanje kola sa četiri točka u britanskom gvozdenom dobu i menja dosadašnje razumevanje moći i mobilnosti tadašnjih elita.

Jedno od najznačajnijih arheoloških otkrića u poslednjim decenijama u Velikoj Britaniji dolazi iz severnog Jorkšira, gde je otkriven kompleks depozita koji iz temelja menja naše razumevanje transporta, moći i rituala u kasnom gvozdenom dobu.

Sve je počelo 2021. godine, kada je detektorista Piter Heds, uz dozvolu vlasnika zemljišta u Melsonbiju, naišao na prve tragove neobičnog nalaza. Već naredne godine usledila su sistematska arheološka istraživanja, koja su otkrila izuzetno bogat skup nalaza. Otkriveno je gotovo 950 arheoloških artefakata, uključujući delove najmanje sedam vozila, raskošnu konjsku opremu, oružje i posude za gozbe.

Ovaj nalaz, danas poznat kao Melsonbi depoziti, predstavlja jedan od najvećih skupova materijalne kulture iz gvozdenog doba u Britaniji. Rad je objavljen u časopisu Antiquity.

Otkriće delova kola

Arheološki tim predvođen Tomom Murom sa Univerziteta u Daramu identifikovao je dva glavna depozita, položena u rovove unutar kompleksnog pejzaža polja i naselja u blizini oppiduma Stenvik, verovatne prestonice plemena Briganti.

Prvi depozit impresionira svojom dramatičnom kompozicijom: 28 gvozdenih obruča točkova, namerno savijenih i deformisanih, složeno je u kompaktan sklop. Preko njih je bila postavljena velika bronzana kotao, okrenut naopako i dodatno zdrobljen velikim kamenom. Oko ove centralne strukture pronađeni su brojni metalni fragmenti i koplja, dok je u osnovi depozita stajala druga posuda sa poklopcem.

Drugi depozit, udaljen oko 25 metara, imao je potpuno drugačiji karakter. Predmeti su bili zbijeni u kompaktan blok, toliko korodiran da je izvađen u celini i analiziran u laboratoriji. CT snimci otkrili su složenu strukturu – delove konjske opreme, kopalja i metalnih elemenata, verovatno umotanih u organski materijal poput tkanine, čiji su tragovi mineralizacijom sačuvani.

Prvo otkriće kola sa četiri točka

Do ovog otkrića, arheološki dokazi o vozilima u britanskom gvozdenom dobu gotovo su isključivo bili vezani za kola sa dva točka – lagane ratne kočije poznate iz grobova u Jorkširu.

Analiza metalnih elemenata, uključujući U-oblikovane spojnice i cilindrične obruče koji odgovaraju osovinama, ukazuje na postojanje kola sa četiri točka, ali do sada neidentifikovanih u Britaniji. Procene govore da ostaci pripadaju najmanje sedam kočija.

Namerno uništavanje kočija

Predmeti iz Melsonbija svedoče o izuzetnom bogatstvu. Konjska oprema je masivna i bogato dekorisana, sa ukrasima od crvenog korala iz Mediterana, plavog stakla i emajla. Međutim, ono što posebno intrigira jeste činjenica da su svi ovi predmeti pre polaganja namerno uništeni. Točkovi su savijani, metal je zagrevan, a neki predmeti delimično istopljeni. Zanimljivo je da tragovi spaljivanja nisu pronađeni na samom mestu depozita, što sugeriše da su predmeti prethodno bili izloženi pogrebnoj lomači, a zatim prikupljeni i zakopani.

• Utvrđeno naselje Čarnok- središte keltskog plemena Skordiska
• Otkrivena 2.200 godina stara grobnica tračkog ratnika
• Najzanimljivije sahrane kočija sa konjima – top 3 arheološka otkrića

Verovatno da su u pitanju votivni depoziti: ritualno uništavanje prestižnih predmeta kao čin demonstracije moći, religijskog verovanja ili političkog savezništva.

Elita, zajednica i rituali gvozdenog doba

Lokalitet se nalazi u neposrednoj blizini Stenvika, centra moći plemena Briganti, čija je najpoznatija vladarka bila kraljica Kartimandua, saveznica Rima u 1. veku nove ere. Iako datovanje depozita (40. p. n. e. – 40. n. e.) sugeriše da su nešto stariji od njenog perioda vladavine, moguće je da se odnose na generacije koje su joj prethodile ili na slične elite među kojima su i žene imale značajnu političku ulogu.

Među nalazima se izdvaja i veliki kotao, zapremine oko 35 litara, verovatno korišćen za zajedničke gozbe. Upravo ovakvi predmeti ukazuju da događaji poput ovog nisu bili samo izraz individualne moći, već i kolektivnih društvenih praksi.

Zanimljiv detalj predstavlja i dekoracija sa prikazima riba, izuzetno retka pojava u umetnosti gvozdenog doba, što dodatno komplikuje interpretaciju simbolike.