Arheolozi su u ogromnom kamenom ćupu na čuvenoj Dolini ćupova u Laosu pronašli ostatke najmanje 37 ljudi, otkrivajući nove detalje o misterioznim pogrebnim običajima starim oko 1200 godina.

Novo istraživanje objavljeno u prestižnom časopisu Antiquity donosi do sada najuverljivije dokaze da su monumentalni kameni ćupovi iz Laosa korišćeni u složenim pogrebnim ritualima koji su trajali generacijama.

Drevna misterija jugoistočne Azije

Na visoravni Xieng Khouang u severnom Laosu nalazi se jedan od najneobičnijih arheoloških pejzaža sveta, a to je poznata Dolina ćupova. Na desetinama lokaliteta razbacane su stotine ogromnih kamenih posuda, od kojih neke teže više tona. Njihovo poreklo i svrha već gotovo ceo vek predstavljaju veliku arheološku zagonetku.

Sada je novo istraživanje, koje su sproveli Skopal i saradnici, ponudilo možda najjasniji odgovor do sada. U objavljenom radu, istraživači predstavili su rezultate višegodišnjih iskopavanja ogromnog kamenog ćupa u kojem su pronađeni ostaci najmanje 37 ljudi.

Otkriće pruža nove uvide u pogrebne običaje stanovnika ovog regiona tokom srednjeg veka i dodatno potvrđuje da su monumentalni ćupovi imali važnu funerarnu ulogu.

Ogroman kameni ćup krije ljudske ostatke

Istraživanja su sprovedena na lokalitetu poznatom kao Site 75, gde se nalazi jedan od najvećih do sada poznatih kamenih ćupova, označen kao Ćup 1. Tokom tri istraživačke sezone, između 2022. i 2024. godine, arheolozi su potpuno iskopali njegov sadržaj.

Unutar ćupa pronađena je velika količina ljudskih kostiju, razbacanih, izmešanih i bez anatomskog rasporeda koji bi ukazivao na pojedinačne grobove. Međutim, način na koji su pojedini delovi skeleta bili grupisani pokazuje da ostaci nisu slučajno završili u posudi.

Posebno su bile upadljive koncentracije lobanja i dugih kostiju uz ivice ćupa, što ukazuje na pažljivo odlaganje kostiju nakon raspadanja tela. Autori navode da raspored skeletnih elemenata „ukazuje na kolektivnu grobnicu sekundarnih sahrana“.

Minimalni broj individua procenjen je na 37, na osnovu analize zuba, dok procene izvedene iz drugih delova skeleta daju nešto manje brojeve. U nekoliko slučajeva pronađene su povezane lobanje i donje vilice, što može ukazivati da su neki pokojnici položeni u ćup relativno brzo nakon smrti, dok su drugi deponovani tek nakon što su tela već bila razložena.

Mesto višegeneracijskog rituala

Radiokarbonsko datovanje pokazalo je da je ćup korišćen između približno 890. i 1160. godine nove ere. To znači da je prostor bio aktivan više vekova, verovatno kroz više generacija.

Prema istraživačima, čini se da je Ćup 1 služio kao svojevrsna kosturnica. Odnosno, mesto gde su naknadno prenošeni ostaci pokojnika nakon prvobitne sahrane ili raspadanja tela na drugoj lokaciji.

Takva praksa poznata je kao sekundarna sahrana i prisutna je u mnogim kulturama Azije. U tim ritualima telo se prvo ostavlja da se raspadne, a zatim se pojedine kosti pažljivo prikupljaju, prenose i polažu na posebno mesto koje ima simbolički i ritualni značaj.

• Zagonetna Dolina ćupova jedno je od najmisterioznijih nalazišta na svetu
• Džinovske urne iz Amazona otkrivaju zaboravljene pogrebne rituale starosedelaca

Autori ističu da nedostatak sitnijih i lomljivijih kostiju, kao i mešanje skeletnih elemenata, ukazuju upravo na takav proces. Oni smatraju da je ćup verovatno bio mesto kome su se zajednice vraćale tokom dužeg vremenskog perioda kako bi obavljale obrede povezane sa precima.

„Čini se verovatnim da su ćupovi bili vlasništvo porodica ili širih porodičnih grupa i mesta kojima se vraćalo radi obavljanja obreda predaka tokom generacija“, navode istraživači.

Više od obične grobnice

Pored ljudskih ostataka, u ćupu i njegovoj neposrednoj okolini pronađeni su brojni artefakti: keramičke posude, gvozdeni alati, staklene perle, predmeti od bakra i malo bronzano zvonce. Staklene perle potiču iz južne Indije i Mesopotamije. Ovi nalazi ukazuju da su ljudi koji su koristili lokalitet bili deo razvijenih društvenih i trgovačkih mreža.

Istraživači su zabeležili i ritualne modifikacije (abulacija) zuba kod pojedinih osoba. Kod nekih individua namerno su uklonjeni određeni sekutići, što je praksa poznata iz drugih delova jugoistočne Azije i često se povezuje sa identitetom, statusom ili ritualnim običajima.

Zanimljivo je i to što je Ćup 1 po mnogo čemu jedinstven. On je među najvećim poznatim kamenim ćupovima u Laosu, a njegov oblik razlikuje se od ostalih primeraka sa Doline ćupova. Zbog toga autori smatraju da bi mogao predstavljati posebnu lokalnu tradiciju.

Jedna od najvećih arheoloških zagonetki Azije

Dolina ćupova intrigira istraživače još od 1930-ih godina, kada ju je detaljno proučavala francuska arheološkinja Madeleine Colani. Tokom decenija iznete su različite teorije o svrsi kamenih posuda. Neki su pretpostavljali da su služile za skladištenje hrane ili vode, dok su drugi smatrali da imaju ritualnu i pogrebnu funkciju. Novo istraživanje značajno jača upravo ovu drugu interpretaciju.

Ipak, mnoga pitanja ostaju otvorena. Još nije poznato ko je tačno izradio monumentalne ćupove, kako su oni transportovani kroz planinski pejzaž niti zbog čega je tradicija njihove izrade vremenom nestala.

Autori pretpostavljaju da bi promene u pogrebnim običajima mogle biti povezane sa širenjem novih religijskih ideja ili velikim društvenim i ekonomskim promenama u regionu.

Bioarheološke analize tek slede

Iako je otkriće već sada izuzetno značajno, istraživanja još nisu završena. Predstoje detaljne bioarheološke analize koje bi mogle da otkriju poreklo ljudi sahranjenih u ćupu, njihovo zdravstveno stanje, način života, ishranu, pa čak i moguće srodničke veze.

Takvi podaci mogli bi da pruže sasvim novu sliku o zajednicama koje su pre više od hiljadu godina živele na prostoru današnjeg Laosa i podizale monumentalne kamene ćupove koji i danas dominiraju pejzažom jugoistočne Azije.