Arheolozi smatraju da je Mohendžo-Daro možda bio jedno od najravnopravnijih društava drevnog sveta.

Kada se govori o prvim velikim gradovima sveta, najčešće ih zamišljamo kao društva u kojima su moć i bogatstvo bili koncentrisani u rukama malobrojne elite. Monumentalne palate, kraljevske grobnice, raskošni hramovi i vladarske statue predstavljaju gotovo neizostavan deo priče o nastanku prvih civilizacija.

Međutim, čini se da je jedna od najznačajnijih urbanih zajednica bronzanog doba sledila sasvim drugačiji put. Analiza veličine kuća pokazuje da se jaz između bogatih i siromašnih smanjivao kako je grad rastao, ali nisu svi arheolozi uvereni da je to dokaz društvene jednakosti.

Novo istraživanje objavljeno u časopisu Antiquity sugeriše da je Mohendžo-Daro, najveći grad civilizacije doline Inda, mogao biti jedno od najegalitarnijih društava drevnog sveta. Još zanimljivije, autori tvrde da je društvena nejednakost opadala upravo u periodu kada je grad dostizao svoj najveći razvoj.

Grad bez kraljeva i palata

Mohendžo-Daro bio je jedan od najvećih gradova civilizacije doline Inda, koja je cvetala između oko 2600. i 1900. godine pre nove ere na prostoru današnjeg Pakistana i severozapadne Indije.

Grad je već decenijama fascinira arheologe zbog izuzetno naprednog urbanističkog planiranja. Njegove široke ulice bile su raspoređene u pravilnoj mreži, kuće su građene od standardizovanih opeka, gotovo svaka je imala pristup vodi, kupatilo i odvodni sistem, dok je čitavo naselje povezivala jedna od najsloženijih kanalizacionih mreža antičkog sveta.

• Kako su volovi i plugovi stvorili prvu ekonomsku nejednakost?
• Drevni grad Mohendžo-daro iznenada je nestao u ruševinama

Ipak, ono što Mohendžo-Daro nema jednako je zanimljivo kao i ono što poseduje. Za razliku od Egipta ili Mesopotamije, ovde nisu pronađene monumentalne palate, raskošne kraljevske grobnice niti jasni prikazi vladara. Više od jednog veka istraživanja nije donelo ubedljive dokaze o postojanju moćne vladajuće elite.

Da li odsustvo dokaza znači da elite nije bilo?

Upravo od tog pitanja polazi tim sa Univerziteta u Jorku predvođen dr Adamom Grinom. Prema njegovom mišljenju, nakon više od sto godina istraživanja teško je tvrditi da su dokazi o kraljevima ili aristokratiji jednostavno “promakli” arheolozima.

„Ponekad je odsustvo dokaza zapravo dokaz odsustva“, smatra Grin. On još od 2020. godine zastupa ideju da je civilizacija doline Inda funkcionisala bez izrazito centralizovane vlasti i velikih društvenih razlika.

Kako su istraživači merili nejednakost?

Pošto ne postoje pisani izvori koji bi opisivali društvenu strukturu stanovnika Mohendžo-Dara, istraživači su koristili indirektnu metodu. Analizirali su veličinu kuća kao pokazatelj bogatstva njihovih vlasnika. Ovakav pristup danas se često koristi u arheologiji kada nema podataka o prihodima ili posedima.

Rezultati su uključeni u međunarodni projekat Global Dynamics of Inequality (GINI), koji proučava raspodelu bogatstva u više od 4.000 naselja širom sveta.

Za merenje nejednakosti koristi se Gini koeficijent, vrednost između 0 i 1. u tom slučaju 0 označava potpuno jednaku raspodelu bogatstva, dok 1 predstavlja maksimalnu nejednakost.

Prva analiza Mohendžo-Dara dala je vrednost od oko 0,44, što je već bilo znatno niže od gradova poput Ura (0,71) ili Ugarita (0,67). Međutim, autori su smatrali da rezultat nije dovoljno precizan jer je obuhvatao skoro hiljadu godina razvoja grada.

Nejednakost se smanjivala kako je grad rastao

U novoj studiji istraživači su analizirali samo jedan deo grada, gde su mogli pouzdano da odrede starost pojedinih kuća. Rezultati su pokazali zanimljiv trend. Oko 2500. godine p.n.e. Gini koeficijent iznosio je približno 0,39, zatim 2300. godine pao je na 0,32, a 2100. godine p.n.e. dostigao je svega 0,23.

Takva vrednost približava se malim neolitskim selima, a daleko je ispod većine velikih gradova bronzanog doba. Drugim rečima, prema ovoj analizi, razlike između najvećih i najmanjih kuća postajale su sve manje upravo u vreme kada je Mohendžo-Daro doživljavao najveći privredni i demografski procvat.

Grad koji je ulagao u zajednicu

Autori smatraju da arheološki nalazi podržavaju ovu interpretaciju. Umesto ulaganja u palate ili monumentalne grobnice, stanovnici su značajne resurse usmeravali u infrastrukturu od koje je korist imala čitava zajednica.

Najpoznatiji primer predstavlja izuzetno razvijen sistem kanalizacije i odvodni sistem, koji je zahtevao pažljivo planiranje i redovno održavanje.

Pored toga, širom civilizacije korišćen je standardizovan sistem tegova i mera, što ukazuje na nastojanje da trgovina bude pravedna i ujednačena.

Posebno zanimljivi su pečati od kamena i keramike korišćeni u trgovini. Za razliku od Mesopotamije, gde su slični predmeti uglavnom pronalaženi u hramovima ili administrativnim centrima, u Mohendžo-Daru oni se često nalaze u običnim kućama. To bi moglo ukazivati da administrativne i trgovačke aktivnosti nisu bile monopol male vladajuće grupe.

I pojedine građevine, koje nemaju ognjišta niti unutrašnja dvorišta, nalaze se na važnim raskrsnicama i imaju više ulaza, zbog čega istraživači pretpostavljaju da su služile kao javni prostori za sastanke i donošenje zajedničkih odluka.

Naučna zajednica ostaje oprezna

Iako rezultati privlače veliku pažnju, nisu svi stručnjaci spremni da prihvate zaključak da je Mohendžo-Daro bio izrazito egalitarno društvo.

Pojedini arheolozi ističu da odsustvo palata ne znači automatski i odsustvo elite. Moć se mogla ispoljavati kroz kontrolu trgovine, religije ili administracije, bez monumentalne arhitekture kakvu poznajemo iz Egipta ili Mesopotamije.

Drugi upozoravaju da veličina kuće nije uvek pouzdan pokazatelj bogatstva. Na raspored prostorija mogu uticati broj članova domaćinstva, zanatska proizvodnja ili specifične funkcije objekta, pa stoga sama površina ne mora nužno odražavati društveni status.

Zbog toga mnogi istraživači ovu studiju vide kao važan doprinos raspravi, ali ne i konačan dokaz da je civilizacija doline Inda bila društvo bez elite.

Menja li Mohendžo-Daro naše razumevanje prvih gradova?

Bez obzira na različita tumačenja, istraživanje otvara jedno od najzanimljivijih pitanja savremene arheologije. Ako se zaključci potvrde budućim istraživanjima, Mohendžo-Daro bi predstavljao izuzetak među prvim velikim urbanim centrima. T je bio grad koji je uspeo da razvije složenu infrastrukturu, intenzivnu trgovinu i visoku organizaciju bez izraženih društvenih razlika koje su karakterisale većinu drugih drevnih civilizacija.

To bi značilo da razvoj velikih gradova ne mora nužno voditi ka koncentraciji bogatstva i moći u rukama malobrojnih, već da su u istoriji postojali i alternativni modeli organizacije društva.