Analiza drevne DNK fragmenta donje vilice pronađenog u Kozjoj pećini kod Majdanpeka pokazala je da je pripadao muškarcu koji je živeo pre više od 32.000 godina. Kozja 1 predstavlja najstariji do sada poznati genom modernog čoveka sa prostora centralnog Balkana i pruža nove podatke o populacijama koje su naseljavale Evropu tokom gornjeg paleolita.

Fosilni fragment donje vilice, označen kao Kozja 1, pronađen je 2020. godine tokom arheoloških istraživanja Kozje pećine, u blizini Majdanpeka, u istočnoj Srbiji. Kozja 1 pripadala je robustnom odraslom muškarcu. Po ukupnim morfološkim karakteristikama pripada modernom čoveku (Homo sapiens), iako na donjoj vilici ima pojedine osobine koje se češće povezuju sa neandertalcima. Fragment vilice je pronađen u kontekstu koji je bio delimično poremećen aktivnošću pećinskih medveda. Radiokarbonsko datovanje pokazalo je starost od oko 32.000 godina.

Kozja 1 potiče iz perioda kada je u Evropi bila rasprostranjena gravetijenska kultura, koju su stvarale populacije modernih ljudi. Tragovi gravetijenske kulture pronađeni su i u Kozjoj pećini, kao i u obližnjoj Maloj pećini.

Šta je otkrila drevna DNK?

Analiza drevnog genoma pokazala je da je Kozja 1 pripadala muškarcu sa mitohondrijalnom haplogrupom U5. Ova haplogrupa poznata je kod kasnijih paleolitskih i mezolitskih lovaca-sakupljača, a zabeležena je i kod pojedinaca povezanih sa gravetijenskom kulturom. Analiza Y-hromozoma pokazala je prisustvo haplogrupe C1a2, koja je zabeležena i kod drugih pojedinaca povezanih sa gravetijenskom kulturom.

Na osnovu genetskih podataka, Kozja 1 pripada grupi istočnih gravetijenaca, odnosno tzv. Věstonice klasteru. Najveću genetsku sličnost pokazala je sa čovekom Věstonice 43.

Gravetijenci nisu bili genetski homogena populacija. Pre poslednjeg glacijalnog maksimuma, između približno 33.000 i 26.000 godina pre sadašnjosti, u Evropi su postojale različite genetske grupe povezane sa gravetijenskom kulturom. Pored Věstonice klastera, koji obuhvata pojedince iz istočne i južne Evrope, poznat je i Fournol klaster, povezan prvenstveno sa zapadnom Evropom. Kozja 1 i Věstonice 43 predstavljaju izdvojenu genetsku podgrupu unutar Věstonice klastera.

Veza između Balkana i Italije

Posebno zanimljivi rezultati odnose se na period nakon poslednjeg glacijalnog maksimuma, kada je došlo do velikih promena u rasporedu evropskih populacija.

• Drevni moderni čovek sa teritorije današnje Rumunije je imao čukundedu neandertalca
• DNK istraživanje otkriva priču o poreklu čoveka: Nismo nastali iz jedne populacije
• Mitohondrijska Eva: Žena od koje svi vodimo poreklo? Ne baš. Ipak njena priča otkriva naše zajedničke korene

Genetičke analize pokazale su da neki pojedinci povezani sa epigravetijenom na Apeninskom poluostrvu imaju veću genetsku sličnost sa grupom Kozja 1–Věstonice 43 nego sa drugim analiziranim gravetijencima. To ukazuje na mogućnost da je između ovih populacija došlo do genetske razmene.

Prema scenariju koji predlažu istraživači, populacija povezana sa Viljabruna klasterom mogla je nakon poslednjeg glacijalnog maksimuma da se širi sa Balkana prema Apeninskom poluostrvu. Tokom tog kretanja mogla je da dođe u kontakt sa potomcima populacije kojoj su pripadali Kozja 1 i Věstonice 43.

Ovaj rezultat ukazuje na moguću važnu ulogu Balkana u kretanju i povezivanju ljudskih populacija između istočne i zapadne Evrope.

---

Važno je napomenuti da ovi rezultati još nisu objavljeni u naučnom radu. Predstavljeni su u formi postera na međunarodnom naučnom skupu 15th Annual Meeting of the European Society for the Study of Human Evolution (ESHE), održanom od 25. do 27. septembra 2025. godine u Parizu, Francuska. Link: https://reff.f.bg.ac.rs/handle/123456789/7602