Nova arheološka iskopavanja carske palate na Šarkamenu donela su i jedinstveno otkriće – privatno carsko kupatilo.

Tri decenije nakon otkrića jedinstvenog seta zlatnog nakita u mauzoleju na Šarkamenu, ovaj rimski carski kompleks ponovo je iznedrio izuzetno arheološko otkriće. “U unutrašnjosti jugozapadne ugaone kule utvrđene rezidencijalne palate rimskog tetrarha Maksimina Daje otkriven je carski balneum – privatno kupatilo, čije smeštanje u najniži nivo ugaone kule rezidencijalnog uvrđenja  za sada nema poznate neposredne analogije na prostoru Rimskog carstva”, rekli su za “Sve o arheologiji” iz Arheološkog instituta.

Vrelo-Šarkamen predstavlja jedan od najznačajnijih kasnoantičkih lokaliteta u istočnoj Srbiji. Monumentalni utvrđeni rezidencijalni kompleks podignut je početkom 4. veka i povezuje se sa rimskim carem Maksiminom Dajom, jednim od vladara tetrarhijskog perioda. Posebno mesto u istoriji istraživanja lokaliteta zauzima otkriće carskog mauzoleja sa jedinstvenim setom zlatnog nakita, pronađenim pre tačno tri decenije.

• Šarkamen – skriveni dragulj na istoku Srbije
• Arheološka istraživanja na Feliks Romulijani otkrivaju život izvan carskog kompleksa: istražuje se Istočno naselje i tragovi života u 6. veku
• Arheološka istraživanja Konstantinovog carskog kompleksa u Medijani

Kako ističu iz Arheološkog instituta najnovija istraživanja pokazuju da je arhitektonsko rešenje rezidencije na Šarkamenu bilo još složenije i raskošnije nego što se do sada pretpostavljalo.

Carsko kupatilo u unutrašnjosti kule

Novootkriveni balneum smešten je u najnižem nivou monumentalne jugozapadne ugaone kule palate. Prilagođen njenoj unutrašnjosti, prostor kupatila kružnog je oblika, što predstavlja posebno zanimljivo arhitektonsko rešenje u okviru rezidencijalnog kompleksa.

Posebnu pažnju privlači konstrukcija samog prostora. Kupatilo je bilo natkriveno kupolom probijenom sa šest prozorskih otvora. Takvo rešenje svedoči o visokom nivou graditeljskog znanja i izuzetnoj veštini arhitekte i graditelja, budući da je uklapanje otvora u kupolnu konstrukciju predstavljalo zahtevan statički i arhitektonski poduhvat.

Istraživanja su omogućila i rekonstrukciju osnovne organizacije kupatila. Ono je bilo podeljeno na tehnički deo, neophodan za njegovo funkcionisanje, i prostorije namenjene kupanju, odmoru i uživanju.

„U tehničkom delu nalazio se praefurnium – ložište koje je predstavljalo ključni element sistema za zagrevanje kupatila. Poseban značaj otkrića predstavlja potpuno očuvan hipokaustni sistem sa kružnim stubićima, kroz koji je zagrejan vazduh cirkulisao ispod podova prostorija. Pored samog otkrića carskog balneuma, ovakav stepen očuvanosti hipokaustnog sistema predstavlja izuzetno redak arheološki nalaz i pruža dragocene podatke za rekonstrukciju načina na koji je kupatilo funkcionisalo“, objasnili su arheolozi.

Pronađeno ležište na kojem je bio antički bojler

Još jedan izuzetno zanimljiv detalj otkriven je u neposrednoj vezi sa sistemom za zagrevanje vode. Arheološki je utvrđeno ležište na kojem se nalazio bakarni bojler, odnosno posuda u kojoj je zagrevana voda za potrebe kupatila. Sam bojler nije sačuvan, što ne iznenađuje imajući u vidu vrednost bakra kao sirovine i njegovu čestu sekundarnu upotrebu nakon prestanka funkcionisanja građevina. Upravo zbog toga očuvani rimski bakarni bojleri predstavljaju izuzetno retke nalaze, dok je jedan od poznatih sačuvanih primera otkriven u Pompeji. Na Šarkamenu, međutim, očuvano ležište omogućava da se položaj bojlera i njegova veza sa sistemom zagrevanja pouzdano rekonstruišu.

Osoblje zaduženo za održavanje kupatila i loženje praefurniuma tehničkom delu kule pristupalo je sa zapadne strane, kroz monumentalni ulaz. Na taj način je servisni prostor bio odvojen od dela balneuma koji su koristili stanovnici rezidencije.

Balneum je imao i deo za uživanje

Drugi deo balneuma bio je namenjen kupanju, odmoru i uživanju. Do sada su otkrivene čak tri kade, kao i sudatorium – prostorija koja je imala funkciju parnog kupatila. Zajedno sa potpuno očuvanim hipokaustnim sistemom, praefurniumom i ležištem za bojler, ovi nalazi omogućavaju izuzetno detaljnu rekonstrukciju tehničkog sistema i načina korišćenja kupatila.

„Ovakva organizacija pokazuje da nije reč o jednostavnom prostoru za održavanje higijene, već o pažljivo projektovanom privatnom kupatilu namenjenom korisnicima rezidencije visokog društvenog statusa, u kojem su arhitektonsko rešenje, tehnička infrastruktura i komfor činili jedinstvenu funkcionalnu celinu“, objasnili su iz Arheološkog instituta.

Otkriće koje otvara nova pitanja

Uprkos izuzetnom stepenu očuvanosti, balneum na Šarkamenu pred istraživače postavlja brojna pitanja. Jedno od najvažnijih jeste kako se carskom kupatilu pristupalo iz same palate. Ulaz na istočnoj strani povezan je sa popločanim koridorom rezidencije, ali način na koji je savladana razlika u nivoima i organizovan ulazak u balneum još uvek nije razjašnjen.

Otvoreno je i pitanje monumentalnog zapadnog pristupa kuli i njegove veze sa tehničkim delom kupatila, dok funkcija svih otkrivenih prostorija tek treba da bude precizno utvrđena.

Upravo zato ovo izuzetno otkriće nije kraj, već početak nove faze istraživanja Šarkamena. Trideset godina nakon otkrića carskog nakita, lokalitet je ponovo otkrio nešto neočekivano – carsko kupatilo skriveno u kuli, jedinstveno svedočanstvo rimske arhitekture, graditeljskog umeća i luksuza.

Stručni tim na terenu

Otkriće je rezultat najnovije arheološke kampanje na lokalitetu Vrelo-Šarkamen kod Negotina, koju uz podršku Ministarstva kulture Republike Srbije sprovodi Arheološki institut u saradnji sa Muzejom Krajine. Istraživanjima rukovode dr Marija Jović, naučni saradnik Arheološkog instituta i Gordan Janjić, MA, muzejski savetnik Muzeja Krajine.

Iza ovog značajnog otkrića stoji posvećen i interdisciplinaran tim istraživača, koji, uz rukovodioce istraživanja, čine dr Igor Bjelić, viši naučni saradnik i arhitekta, dr Ljubomir Jevtović, naučni saradnik, Borisav Marković, geodeta, i Konstantin Janjić, student arhitekture. Upravo zajednički terenski rad, razmena znanja i različite stručne perspektive članova ekipe omogućavaju da se složena arhitektura Šarkamena sagleda i razume u svim njenim detaljima.