Servija: Vizantijska tvrđava koju povezuje priča o ranim Srbima, a koju je osvojio kralj Stefan Dušan
U današnjoj Grčkoj nalazi se Servija, stari utvrđeni grad čija se istorija povezuje sa ranim Srbima, Vizantijom i osvajanjima kralja Stefana Dušana u 14. veku.
Na strmoj steni u zapadnoj Makedoniji, na prostoru današnje severne Grčke, uzdižu se ostaci jednog od najzanimljivijih srednjovekovnih utvrđenih gradova ovog dela Balkana. Servija je vekovima kontrolisala važan put između Makedonije i Tesalije, menjala gospodare, odolevala napadima i bila deo velikih političkih sukoba između Vizantije, Bugarske, Latinskog carstva, Epirske države, Nikejskog carstva i, nakratko, srednjovekovne Srbije.
Njena priča, međutim, počinje mnogo pre vremena kada će se na njenim zidinama pojaviti srpska vlast.
Danas su od nekadašnjeg velikog grada ostali zidovi, kule, crkve i ruševine raspoređene po strmom obronku, ali sama konfiguracija lokaliteta i dalje pokazuje zbog čega je ovo mesto bilo toliko važno. Servija nije bila obična tvrđava. Bila je čitav utvrđeni grad, organizovan u tri nivoa. Sastojala se od donjeg i gornjeg grada i citadele, sa stanovništvom raspoređenim prema društvenom položaju i sa sistemom odbrane koji je maksimalno koristio prirodnu konfiguraciju terena.
Izuzetno dobro utvrđen grad
Tvrđava Servija se nalazi na izuzetno strmom i teško pristupačnom brdu. Duboke klisure i litice prirodno su štitile naselje, pa je čovek ovde dobio ono što je za srednjovekovnu fortifikacijubilo od neprocenjive vrednosti. To je teško osvojiv položaj bez potrebe za neprekidnim podizanjem monumentalnih odbrambenih struktura.
Vizantijski pisac Kekaumenos u 11. veku upravo je tu osobinu Servije istakao kada je opisao grad kao utvrđeno mesto koje svoju bezbednost duguje stenama i klisurama. Nekoliko vekova kasnije, vizantijski car i istoričar Jovan VI Kantakuzen ostavio je još detaljniji opis grada, zasnovan i na njegovom ličnom iskustvu tokom neuspešne opsade 1350. godine.
Između ta dva opisa protekla su gotovo tri veka, ali je osnovna karakteristika Servije ostala ista. Srednjovekovni grad je bio izuzetno teško osvojiv upravo zbog svog položaja.
Od rimskog perioda do vizantijske tvrđave
Arheološki podaci pokazuju da je područje Servije bilo naseljeno tokom veoma dugog perioda. Novac pronađen na lokalitetu ukazuje na kontinuitet korišćenja prostora od kasnog rimskog perioda sve do 17. veka. Ipak, tu treba napraviti važnu razliku između ranijeg naseljavanja prostora i nastanka same utvrđene Servije.
Dosadašnja arheološka istraživanja nisu dovoljno obimna da bi se sa sigurnošću utvrdilo kada je tačno osnovano prvo naselje na mestu današnjeg grada. Ne postoje sigurni pisani podaci koji bi potvrdili postojanje utvrđenja ili grada pod imenom Servija u rimskom periodu. Moguće je da je na ovom prostoru ili u njegovoj neposrednoj blizini postojalo manje utvrđeno mesto drugog imena, ali za sada nema dovoljno dokaza da bi se ta pretpostavka pretvorila u čvrst zaključak.
Kao utvrđeni grad, Servija se na osnovu arheoloških podataka datuje u period između 6. i 7. veka. To je bilo vreme velikih promena na Balkanu.
Vizantija i nova odbrambena linija
Tokom 6. veka Vizantijsko carstvo suočilo se sa brojnim opasnostima na svojim granicama. Car Justinijan I pokrenuo je širok program obnove i izgradnje fortifikacija, sa ciljem da zaštiti ključne komunikacije, gradove i strateške položaje. Servija se uklapa u takav sistem odbrane.
Tačan datum njenog prvobitnog podizanja nije poznat. Izvori ne pružaju dovoljno podataka da bi se moglo precizno reći da li je utvrđenje nastalo u vreme Justinijana ili nešto kasnije, tokom perioda cara Iraklija. U materijalu se početak izgradnje smešta okvirno između 560. i 650. godine.
Važno je, međutim, razumeti istorijski kontekst. To nije bila tvrđava podignuta kao „slovensko“ ili „srpsko“ utvrđenje. Bila je deo vizantijskog odbrambenog sistema u periodu kada su slovenska plemena sve intenzivnije prodirala na Balkan. Upravo zato se u priči o najranijoj Serviji pojavljuju i Sloveni.
Sloveni pred vratima Vizantije
Tokom 6. i 7. veka slovenska plemena prodirala su duboko na Balkan. Njihovi upadi predstavljali su ozbiljan problem za vizantijsku vlast, posebno u oblastima koje su se nalazile južno od Dunava i duž važnih komunikacija prema Grčkoj.
Servija se u tom širem istorijskom kontekstu posmatra kao deo vizantijskog sistema koji je trebalo da zaštiti komunikacije i stanovništvo.
- Arheološki tragovi Slovena na teritoriji današnje Srbije
- Šta su dosadašnja arheološka istraživanja otkrila o srednjovekovnoj crkvi u srcu Šumadije
- Kupinik – poslednja srpska prestonica otkriva svoje tajne
Zbog toga je važno napraviti razliku između dve stvari koje se ponekad spajaju u popularnim tekstovima: Slovena kao istorijske opasnosti u vreme nastanka tvrđave i Srba koji se sa ovim prostorom povezuju preko kasnijeg vizantijskog izvora.
Za samu tvrđavu nema dovoljno dokaza da bi se moglo tvrditi da su Srbi ili Sloveni bili njeni stanovnici u trenutku kada je izgrađena. Njena rana faza pripada vizantijskom fortifikacionom sistemu.
Otkud onda veza tvrđave Servije sa Srbima?
Odgovor se nalazi u delu vizantijskog cara Konstantina VII Porfirogenita, poznatom kao De administrando imperio ili O upravljanju carstvom. Porfirogenit je u 10. veku beležio podatke o ranijim događajima, uključujući i priče o dolasku Srba na Balkan u vreme cara Iraklija, koji je vladao od 610. do 641. godine.
Prema njegovom zapisu, grupa Srba naselila se na vizantijskoj teritoriji u okolini Soluna. U tom kontekstu pominje se i mesto koje je dobilo naziv Serblija, odnosno naziv koji se povezuje sa Srbima. Upravo zbog ovog izvora Servija je postala posebno zanimljiva i za istoriju ranog srednjovekovnog srpskog prisustva na Balkanu.
Porfirogenit piše u 10. veku o događajima koji su se dogodili nekoliko vekova ranije. Njegov zapis predstavlja ključan istorijski izvor za proučavanje ranosrednjovekovnih Srba, ali ga ne treba pretvarati u arheološki dokaz da je srpsko stanovništvo živelo unutar same tvrđave Servija u 7. veku.Drugim rečima, veza Servije sa Srbima postoji u pisanom izvoru, ali ona nije isto što i dokaz o srpskom stanovništvu unutar ranovizantijske tvrđave.
To je važna razlika, naročito kada se istorija i arheologija predstavljaju široj publici.
Serblija – mesto povezano sa ranim Srbima
Prema Porfirogenitovom kazivanju, Srbi koji su se tada naselili na vizantijskoj teritoriji kasnije su odlučili da napuste taj prostor. Prešli su Dunav, ali su se potom predomislili i ponovo zatražili od vizantijskog cara zemlju za naseljavanje. Nakon toga im je dodeljena teritorija dalje na zapadu Balkana, na prostoru na kojem će se razvijati srednjovekovna srpska država. Upravo zbog toga Servija zauzima posebno mesto u pričama o ranom kretanju Srba na Balkanu.
Ali istorija grada tu ne prestaje. Naprotiv, nekoliko vekova kasnije Srbi će se u Serviju vratiti. Ovoga puta se ne vraćaju kao grupa doseljenika, već kao politička i vojna sila. I tada na scenu stupa Stefan Dušan.
Grad na raskrsnici velikih država
Od 10. do 14. veka Servija je prolazila kroz veoma turbulentnu istoriju. Krajem 10. veka grad je dospeo pod vlast bugarskog cara Samuila. Početkom 11. veka vizantijski car Vasilije II ponovo je uspostavio vizantijsku kontrolu. Nakon osvajanja, prema izvorima, naredio je i rušenje zidina kako bi smanjio mogućnost da grad ponovo bude iskorišćen protiv Vizantije.
Ali Servija je bila previše važna da bi dugo ostala bez utvrđenja. Tokom narednih vekova grad je ponovo utvrđivan i obnavljan, a njegova strateška pozicija učinila ga je predmetom stalnih sukoba. Posle pada Carigrada 1204. godine i podele Vizantijskog carstva, Servija je dospela pod vlast Latina.
Oko 1216. godine prešla je pod vlast Teodora Duke, vladara Epirske države. Godine 1230. ponovo je zauzeta i tada su obnovljene gradske zidine. Sredinom 13. veka grad je, posle političkih pregovora, ustupljen Teodoru II Laskarisu i postao deo Nikejskog carstva. Za to vreme Servija je sve više dobijala izgled velikog srednjovekovnog utvrđenog grada.
Grad podeljen na tri sveta
Jedna od najzanimljivijih osobina Servije jeste njena unutrašnja organizacija. Grad je bio podeljen na tri uzastopna utvrđena nivoa: donji grad, gornji grad i citadelu.
Tri zone nisu bile samo rezultat konfiguracije terena. One su odražavale i društvenu organizaciju stanovništva. Najniži i najveći deo grada bio je namenjen najbrojnijem stanovništvu: zemljoradnicima, radnicima i drugim pripadnicima nižih društvenih slojeva. Iznad njega nalazio se gornji grad, u kojem su živeli trgovci, službenici i pripadnici srednjeg sloja. Na samom vrhu nalazila se citadela, najzaštićeniji deo, namenjen vladaru i vojnom komandnom sloju.
Takva organizacija imala je i praktičnu vojnu funkciju. U slučaju napada stanovništvo je moglo da se povlači iz nižih delova prema višim i bolje branjenim položajima.
A to je bilo posebno važno jer značajan deo stanovništva nije živeo ni unutar zidina. Ljudi koji su živeli izvan utvrđenog grada mogli su tokom opsade da potraže zaštitu iza zidova.
Stefan Dušan dolazi do Servije
Početkom 14. veka srpska država doživljava snažnu ekspanziju prema jugu. Za vreme kralja Stefana Dušana srpska vlast se proširila duboko na teritorije koje su prethodno pripadale Vizantijskom carstvu. Vizantijski građanski rat dodatno je otvorio prostor za nova osvajanja.
U tom kontekstu Servija je oko 1341. godine pala pod vlast Stefana Dušana. Za srpsku državu to nije bio samo još jedan osvojeni grad. Servija je kontrolisala važan komunikacioni pravac između Makedonije i Tesalije, pa je njen položaj imao veliki vojni i strateški značaj. Time je grad koji se nekoliko vekova ranije povezivao sa pričom o ranim Srbima sada zaista postao deo srednjovekovne srpske države.
Srpska vlast i utvrđivanje Servije
Srpski period Servije posebno je važan iz arheološkog ugla. Prema novijim tumačenjima, kule na citadeli najverovatnije su izgrađene ili značajno ojačane upravo u vreme srpske vlasti.
To znači da srpsko prisustvo na lokalitetu nije važno samo kroz istorijske izvore. Ono se može razmatrati i kroz samu fortifikacionu arhitekturu. Najviši deo grada bio je ključna tačka odbrane. Na njemu su se nalazile kule i citadela, odnosno poslednje mesto u koje bi se branioci povukli ukoliko bi niži delovi grada bili zauzeti.
Servija je tako tokom Dušanove ekspanzije postala deo šireg sistema gradova i tvrđava koje su čuvale srpske posede na jugu.
Dušanova Servija pred vizantijskom vojskom
Godine 1350. vizantijski car Jovan VI Kantakuzen pokušao je da povrati teritorije koje je izgubio tokom prethodnih godina. Jedna od njegovih meta bila je upravo Servija. Vizantijska vojska stigla je pred grad i započela opsadu. Tvrđavu je u to vreme branio Dušanov namesnik, vojvoda Preljub.
Kantakuzen je iz prve ruke opisao grad i njegovu odbranu. Njegov opis pokazuje da Servija nije bila mala tvrđava sa nekoliko kula, već veliki utvrđeni grad sa složenom unutrašnjom organizacijom i stanovništvom koje je moglo da se povuče u različite nivoe utvrđenja. Sama opsada nije završena klasičnim osvajanjem grada.
Iako Kantakuzen nije uspeo da ga zauzme silom, politički dogovor iz iste godine doveo je do toga da Servija bude ustupljena Vizantiji. Tako se srpska vlast nad gradom pokazala kratkotrajnom. Ipak, period srpske kontrole ostavio je trag u istoriji i, verovatno, u samoj arhitekturi tvrđave.
Dolazak Osmanlija
Grad je još neko vreme ostao deo šireg prostora na kojem su se smenjivali različiti gospodari, sve dok se krajem 14. veka nije približila nova sila koja će promeniti čitavu istoriju Balkana. Oko 1393. godine Servija je pala pod vlast sultana Bajazita I. Time je završena njena viševekovna istorija kao jednog od važnih vizantijskih i balkanskih utvrđenih gradova.
Međutim, život na lokalitetu nije odmah prestao. Za vreme osmanske vlasti hrišćansko stanovništvo nastavilo je da koristi prostor tvrđave. Dok se muslimansko stanovništvo uglavnom naseljavalo u nižim delovima, izvan starog vizantijskog utvrđenja. Vremenom je život na samom brdu počeo da gubi značaj, a stanovništvo se sve više spuštalo u pristupačnije ravničarske oblasti.
Arheološki nalazi novca ukazuju da je prostor bio korišćen sve do 17. veka, iako je njegova nekadašnja vojna funkcija postepeno nestala.
Šta je danas ostalo od Servije?
Danas su ruševine Servije rasute po strmoj padini. Veliki deo spoljašnjih zidina nije sačuvan, pa njihova nekadašnja puna linija nije svuda lako uočljiva. Ipak, na pojedinim mestima zidovi se održavaju u znatnoj visini, što je dobrim delom posledica upravo strmog terena.
Fortifikacioni sistem sastojao se od tri uzastopna bedema. Spoljni bedem obuhvatao je donji grad, srednji je štitio gornji grad, dok je najmanji i najjači bedem okruživao citadelu.
U citadeli je posebno upečatljiva jedna od kula koja se i danas uzdiže oko 18 metara iznad terena. Četvorougaona kula bila je podeljena na prizemlje i tri sprata i predstavljala je jednu od ključnih tačaka unutrašnje odbrane.
U gornjem gradu sačuvani su ostaci velike trobrodne bazilike, kao i drugih crkava. Na pojedinim crkvama očuvani su ostaci zidnog slikarstva, koji dodatno govore o značaju grada u srednjem veku.
Izvori: https://www.kastra.eu/castlegr.php?kastro=servia
Knjiga: https://opac.parliament.gr/bib/363179
