Nova arheološka istraživanja srednjovekovnog grada Mileševca donela su podatke o njegovoj unutrašnjoj organizaciji, načinu pristupa utvrđenju, naoružanju i svakodnevnom životu njegovih stanovnika.

Srednjovekovni grad Mileševac, smešten iznad manastira Mileševe kod Prijepolja, tokom 2025. godine ponovo je bio predmet arheoloških istraživanja. Istraživanja su sprovedena kako bi se bolje razumeli prostor i razvoj utvrđenja i prikupili podaci za budući projekat njegove zaštite i prezentacije.

Rezultati su sada predstavljeni u radu objavljenom u časopisu Glasnik Srpskog arheološkog društva. Autori su analizirali nalaze sa tri istraživana sektora: ulazne zone, naseobinskog platoa i Gornjeg grada.

Utvrđenje koje je kontrolisalo put prema Mileševi

Mileševac pripada grupi manjih brdskih utvrđenja karakterističnih za kasni srednji vek u zapadnim srpskim zemljama. Podignut je na stenovitom uzvišenju iznad doline Mileševke, a njegov položaj omogućavao je kontrolu puta koji vodi prema klisuri, kao i prostora oko manastira Mileševe.

U pisanim izvorima Mileševac se prvi put pominje sredinom 15. veka, u vreme hercega Stefana Kosače. Grad je tada bio deo oblasti pod vlašću porodice Hranić-Kosača. U osmanske ruke konačno je pao 1465. godine, nakon čega je u njemu ostao manji garnizon.

Kada je samo utvrđenje Mileševac podignuto još uvek nije pouzdano utvrđeno. Ranija istraživanja ukazivala su na mogućnost da njegovi najstariji delovi pripadaju ranijem periodu, ali za preciznije datovanje nedostaju pouzdani arheološki slojevi.

Arheološka istraživanja otkrila su kako je grad bio organizovan

Tokom 2025. godine istraživanja su sprovedena na tri mesta u Mileševcu: u ulaznoj zoni, na naseobinskom platou i u Gornjem gradu. U Gornjem gradu arheolozi su pronašli veoma malo pokretnog materijala, ali su istraživanja donela važne podatke o samoj organizaciji prostora.

Neposredno uz branič-kulu registrovan je prostor koji, prema autorima rada, najverovatnije predstavlja deo cisterne sa filter-bunarem. Takve cisterne bile su važan deo srednjovekovnih utvrđenja, posebno zato što je obezbeđivanje vode bilo od presudnog značaja tokom dužeg boravka u utvrđenom gradu ili u slučaju opsade.

Sa druge strane pregradnog zida pronađene su malterne podnice, koje ukazuju na postojanje zatvorenog prostora unutar citadele. Zanimljiv je i podatak da je na jednom delu Gornjeg grada očuvan originalni nivo bedema, sa tragovima početaka zubaca.

Tragovi ratnika: pronađeni delovi srednjovekovnog oklopa

Među najzanimljivijim nalazima iz kampanje 2025. godine svakako su pločice segmentnog oklopa. Ukupno je pronađeno deset ovakvih pločica, od kojih osam potiče iz zone Gornjeg grada. Posebno je značajno to što su tri pločice pronađene u svom originalnom položaju, delimično preklopljene jedna preko druge – upravo onako kako su bile postavljene na oklopu.

Autori ih povezuju sa tipom segmentnog oklopa poznatim kao coraccia/coraza, odnosno brigandin. Ovakvi oklopi sastojali su se od niza metalnih ploča različitih oblika i veličina, međusobno povezanih i pričvršćenih za podlogu. Prema njihovom datovanju, ovakvi nalazi mogu se smestiti u širi period od 13. do 15. veka, iako kontekst svih pronađenih pločica nije dovoljno pouzdan za preciznije datovanje.

Nalazi iz ranijih istraživanja takođe pokazuju da je Mileševac bio prostor u kome je bila prisutna vojna oprema. Sedamdesetih godina prošlog veka pronađeni su vrhovi strela i samostrela, kamena đulad, delovi pločastog oklopa, verižnjače i čak deo puške kukeče.

Šta se jelo i koristilo u srednjovekovnom gradu?

Za razliku od Gornjeg grada, naseobinski plato dao je nešto više pokretnog materijala. Najzastupljenija je bila keramika – lonci, vršnici, crepulje, lončići, zdele, krčazi i jedan poklopac. Pronađeni su i fragmenti tehničke keramike, odnosno delovi pećnjaka. Ovi nalazi ukazuju na svakodnevni život stanovnika utvrđenja, a prema karakteristikama keramike, u naseobinskom prostoru izdvojeni su horizonti koji pripadaju poznom srednjem veku i osmanskom periodu.

• Koznik – „plemeniti grad” na obroncima Kopaonika
• Servija: Vizantijska tvrđava koju povezuje priča o ranim Srbima, a koju je osvojio kralj Stefan Dušan
• Tvrđava Jeleč: zaboravljeno srednjovekovno blago Srbije koje propada

Pronađeno je i nekoliko sitnih predmeta, među kojima su koštani predmeti i poluproizvodi. Na površini, između naseobinskog platoa i ulaznog dela, pronađeni su i fragmenti staklenih narukvica. Posebno zanimljiv nalaz predstavlja mali kalup sa dva lica. Kako navode autori, kalupi za izlivanje ukrasnih predmeta nisu česti arheološki nalazi.

Kako se ulazilo u srednjovekovni grad Mileševac?

Jedan od zanimljivijih rezultata istraživanja odnosi se upravo na ulaz u utvrđenje. U ulaznoj zoni pronađena su tri stepenika, čime je potvrđeno da se gradu pristupalo preko stepenastog prilaza. Međutim, istražena površina bila je mala, pa još nije poznato koliko se stepenište dalje pružalo. Upravo će nastavak istraživanja ovog prostora biti važan za razumevanje načina na koji se prilazilo utvrđenju. U ovoj zoni pronađen je i najmlađi arheološki materijal, koji bi se mogao datovati u 17. vek i kasnije.

Pronađena osmatračnica

Istraživanja su pokazala i postojanje još jedne prostorne celine koja ranije nije bila poznata – svojevrsne osmatračnice. Nalazila se na manjem stenovitom platou, na mestu gde se prekida linija bedema koji je obuhvatao Donji grad i naseobinski plato. Sa ovog mesta mogao se nadzirati ulaz u utvrđenje, ali i deo nekadašnjeg podgrađa. Ovaj položaj dodatno pokazuje koliko je izbor mesta za Mileševac bio povezan sa kontrolom prostora i komunikacija.

Iako su istraživanja iz 2025. godine donela nove podatke, arheolozi naglašavaju da je istražena površina i dalje veoma mala u odnosu na čitavo utvrđenje.

Kako pokazuju rezultati istraživanja arheologa, Mileševac nije bio samo utvrđenje na teško pristupačnom brdu. Njegov raspored, nalazi vojne opreme, tragovi svakodnevnog života i položaj u pejzažu govore o mestu koje je imalo važnu ulogu u kontroli ovog dela Polimlja tokom kasnog srednjeg veka.

Detaljnije u radu, gde možete pogledati i fotografije: Glasnik Srpskog arheološkog društva 42 (2026)