Arheološka istraživanja lokaliteta Mali grad-Todića crkva otkrila su monumentalnu crkvu, koja pruža nove dokaze o Braničevu kao srednjovekovnom episkopskom centru.

Lokalitet Mali grad-Todića crkva, istražuje Narodni muzej Požarevac od 2007. godine pod rukovodstvom muzejskog savetnika Dragane Spasić-Đurić, uz sredstva Grada Požarevca. Istraživanja su donela otkriće od velikog značaja za razumevanje srednjovekovnog Braničeva. Ovogodišnja iskopavanja potvrdila su postojanje monumentalne crkve bazilikalnog tipa, koja je, prema dosadašnjim nalazima, imala funkciju episkopske crkve.

Na prostoru lokaliteta do sada je istraženo oko 200 objekata različite namene: stambenih, ekonomskih i zanatskih, a monumentalna crkva predstavlja jedno od najznačajnijih otkrića.

Monumentalna crkva sa složenim oltarskim prostorom

Na istraživanju crkve radilo se i tokom 2025. godine, dok su ovogodišnja iskopavanja omogućila proširenje istraženog prostora prema istoku. Tada je otkriven oltarni prostor dimenzija oko 10 × 10,40 metara, koji se završava apsidom.

Crkva je, prema dosadašnjim nalazima, bila trobrodna i imala je složen oltarski prostor sa centralnim i bočnim prostorijama. Istraženi deo objekta dug je oko 31 metar, dok širina iznosi približno 15,5 metara. Konačne dimenzije ipak još nisu poznate, jer delovi građevine sa severne i južne strane tek treba da budu istraženi.

Posebno je zanimljivo što se deo centralnog broda – naosa, nalazi ispod današnjeg asfaltnog puta. Deo naosa, priprate i zapadnog ulaza istražen je sa druge strane puta.

U severnom brodu otkriveni su ostaci konhe, za koju se pretpostavlja da je mogla imati funkciju krstionice ili kapele, dok je zapadno od nje pronađena gotovo kvadratna, masivna konstrukcija koja je možda predstavljala cisternu ili bazu zvonika.

Podovi koji su oponašali skupoceni kamen

Monumentalnost crkve nije se ogledala samo u njenim dimenzijama. Prostor od ulaza do oltarskog dela bio je popločan masivnim, poliranim kamenim pločama tamnoplave i tamnocrvene boje, koje su vizuelno podražavale granit i porfir, skupocene materijale karakteristične za reprezentativne građevine.

Nađeni su dokazi o najmanje dve faze obnove. Dva nivoa poda, kao i dva sloja živopisa, pokazuju da je crkva tokom svog postojanja menjala izgled i bila obnavljana. Pod je, sudeći po tragovima popravki, bio intenzivno korišćen. Na pojedinim mestima oštećene ploče zamenjene su mermernim fragmentima, verovatno rimskog porekla.

Freske i tragovi vizantijskih umetnika

Crkva je, po svemu sudeći, bila u celini živopisana. Ostaci fresko-maltera, kao i kvalitet i kolorit sačuvanih boja, ukazuju na visok nivo zidnog slikarstva.

Prema preliminarnim zapažanjima istraživača, moguće je da su na oslikavanju učestvovali iskusni slikari povezani sa velikim vizantijskim umetničkim centrima, poput Soluna i Carigrada. O bogatoj unutrašnjoj dekoraciji svedoče i fragmenti arhitektonske plastike, kao i delovi kamenih i mermernih stubova, kolona i pilastara.

Među zanimljivim nalazima je i bronzani svećnjak, odnosno deo bronzanog polijeleja, datovan u 12. ili prvu polovinu 13. veka. Prvobitno je verovatno bio postavljen u centralnom brodu i služio za osvetljavanje prostora tokom liturgije.

Posebno se izdvaja i velika mermerna šišarka, izrađena od jednog komada kamena i postavljena na kvadratno postolje. U hrišćanskoj i širem antičkom simboličkom kontekstu šišarka može biti povezana sa idejama obnove i besmrtnosti.

Pretpostavlja se da je ovaj komad mogao biti donet iz obližnjeg Viminacijuma, iako se ne isključuje mogućnost da je na širem prostoru Braničeva postojao rimski objekat iz kojeg je materijal kasnije preuzet. Sekundarna upotreba antičkih elemenata bila je česta pojava u srednjovekovnoj arhitekturi.

Starija crkva i tragovi hrišćanskog kontinuiteta

Još značajniji podatak krije se ispod monumentalne crkve. Ona je podignuta na mestu starijeg srednjovekovnog objekta koji je takođe bio živopisan. Istraživači pretpostavljaju da je reč o starijoj crkvi, možda iz 10. ili 11. veka, odnosno iz vremena kada je na ovom prostoru postojala Braničevska episkopija.

Za razumevanje značaja lokaliteta važan je i istorijski izvor iz 1019. godine. U povelji vizantijskog cara Vasilija II među episkopijama u sastavu Ohridske arhiepiskopije pominje se i Braničevska episkopija. Arheološki nalazi sada daju dodatni kontekst tom pisanom izvoru.

Pre izgradnje monumentalne crkve na prostoru lokaliteta formirana je i hrišćanska nekropola, na kojoj je do sada istraženo 25 grobova. Iako nedostatak grobnih priloga ne omogućava precizno datovanje, sama činjenica da je nekropola prethodila crkvi ukazuje na kontinuitet korišćenja prostora u hrišćanskom kontekstu.

Crkva je doživela razaranja i obnove

Monumentalna srednjovekovna crkva nije sačuvana u celini. Tragovi njenog rušenja i požara, kao i kasnija pljačka, značajno su otežali istraživanje. Konstruktivni elementi danas se na pojedinim mestima prepoznaju samo kroz negativ zidova i temeljne rovove. Da bi se došlo do osnovnog gabarita građevine, arheolozi su uklonili više od 500 kubnih metara građevinskog šuta.

• Da li se kod Laktaša krije izgubljeni ranovizantijski grad i episkopsko sedište?
• Posetili smo arheološko nalazište Orlovine u Malom Zvorniku sa monumentalnom crkvom – evo šta ćete tamo još videti
• Ranohrišćanska bazilika u Cimu kod Mostara: arheološka istraživanja i izazovi očuvanja

Ipak, tragovi obnove pokazuju da njeno prvo razaranje nije označilo kraj njenog života. Na osnovu dosadašnjih nalaza i istorijskog konteksta, prvo veće razaranje moglo bi se povezati sa napadima i pustošenjima Mađara tokom 1182. i 1183. godine. Međutim, obnovljeni podovi i slojevi živopisa pokazuju da je crkva nakon toga ponovo podignuta i korišćena, uključujući i period 13. veka.

Novi dokaz o značaju srednjovekovnog Braničeva

Za sada se izgradnja monumentalne crkve, na osnovu pronađenog novca, preliminarno smešta u vreme vladavine vizantijskih careva Jovana II Komnina (1118–1143) i Manojla I Komnina (1143–1180).

Njene dimenzije, složena arhitektura, monumentalni oltarski prostor, kameni podovi, živopis i arhitektonska plastika ukazuju na građevinu koja je imala mnogo veći značaj od obične lokalne crkve. Upravo zato njeno istraživanje predstavlja važan korak u razumevanju Braničeva kao srednjovekovnog crkvenog i političkog centra. Istraživanja biće nastavljena i sledeće godine.

Izvor: Narodni muzej Požarevac