Na samo 1,5 kilometara od centra Malog Zvornika, visoko na brdu iznad grada, nalazi se arheološko nalazište Orlovine, poznato po monumentalnoj ranovizantijskoj crkvi koja dominira čitavim lokalitetom i predstavlja jedno od njegovih najznačajnijih otkrića.

Lokalitet je relativno lako dostupan, što ga čini idealnim mestom za sve koji žele spoj prirode, rekreacije i uvida u duboku prošlost ovog prostora.

Kako do arheološkog nalazišta Orlovine?

Na izlazu iz Malog Zvornika ka Ljuboviji postavljena je tabla koja ukazuje na postojanje arheološkog nalazišta, kao i putokaz koji vodi ka njemu. Put vas dalje vodi kroz naselje na brdu iznad centra grada, a čitavom trasom, kroz uske uličice, jasno su istaknute strelice koje usmeravaju posetioce. Do lokaliteta je moguće doći automobilom, što je i preporučljivo, ali u jednom trenutku moraćete da se parkirate i nastavite peške.

Uspon u početku može biti nešto zahtevniji, ali je pešačka staza dobro obeležena. Nakon kraćeg hoda nailazi se na drvene stepenice koje vode ka nalazištu, ali i ka vidikovcu. Preporuka je da najpre obiđete arheološki lokalitet, a zatim nastavite ka vidikovcu sa kog se pruža pogled na Zvorničko jezero.

Tokom uspona već se mogu uočiti ostaci zidina, kapija i kula utvrđenog kompleksa koji pripadaju Donjem gradu, dok se monumentalna bazilika nalazi u Gornjem gradu.

Do crkve je potrebno oko 15 do 20 minuta hoda. Na svakih nekoliko minuta nailazi se na informativne table sa detaljnim opisima, kao i na jednu posebnu tablu sa uputstvima o ponašanju na arheološkom nalazištu.

Lokalitet Orlovine

Arheološko nalazište Orlovine obuhvata ostatke ranovizantijskog utvrđenog kompleksa i velike bazilike, na površini od oko 30 hektara. Sistematska arheološka istraživanja sprovođena su u periodu od 2015. do 2024. godine, dok je danas fokus pre svega na konzervaciji crkve.

Početna pretpostavka istraživača bila je da se na desnoj obali Drine nalazila tvrđava istovremena sa onom u Zvorniku (BiH), te da su zajedno činile jedinstven fortifikacioni sistem koji je kontrolisao važan put kroz Podrinje. Međutim, istraživanja su pokazala da je reč o višeslojnom lokalitetu, sa najstarijim tragovima života koji potiču još iz praistorije. Na samom vrhu brda nalazilo se praistorijsko naselje tipa gradina.

Ranovizantijsko utvrđenje

Sledeći značajan horizont datuje se u 6. vek. U tom periodu podignut je utvrđeni kompleks čiji ostaci bedema svedoče o njegovoj ulozi u kontroli komunikacija duž doline Drine, ali i eksploatacije bogatih rudnih resursa u okolini. Ovo utvrđenje ubraja se među najveća na teritoriji današnje Srbije.

Donji grad bio je trouglastog oblika i unutar njegovih zidina najverovatnije se nalazilo naselje. Danas je ovaj deo u velikoj meri prekriven savremenom urbanom infrastrukturom Malog Zvornika. Ostaci južnog i severnog bedema, koji se spuštaju ka Drini, ukazuju da se fortifikacija duž reke mogla prostirati u dužini većoj od 400 metara.

Gornji delovi lokaliteta danas su delimično pod livadama, a većim delom pod šumom i retkim rastinjem. Upravo ovde su istraženi ostaci velike trobrodne crkve – bazilike.

Pretpostavlja se da se na prostoru današnje opštine Mali Zvornik nalazila i rečna stanica Ad Drinum, važna raskrsnica između Panonije i Dalmacije.

Ranovizantijska monumentalna bazilika

Otkrivena crkva impresivnih je dimenzija: dugačka 30,40 metara i široka 22,70 metara. Prema arhitektonskim karakteristikama pripada grupi tzv. dalmatinskih bazilika iz 6. veka, kakve su poznate na prostoru Bosne i Hercegovine i zapadne Srbije, nekadašnje provincije Dalmacije.

Crkva je spolja trobrodna, dok je unutrašnji prostor podeljen poprečnim zidovima na više prostorija, međusobno povezanih uskim prolazima. Građena je od lomljenog i delimično pritesanog kamena, vezanog krečnim malterom, uz upotrebu opeke.

Centralni brod završava se oltarskom apsidom. Uz apsidu su se nalazile klupe za sveštenstvo, dok je u njenom temelju bilo episkopsko sedište, izdignuto oko jedan metar iznad poda, do kojeg se pristupalo stepenicama sa bočnih strana. Na unutrašnjem licu apsidalnog zida očuvani su fragmenti fresaka, koji su danas zaštićeni radi konzervacije.

Pronađena je i krstionica na jugoistočnoj strani koja je bila deo posebne prostorije opremljene klupama za sedenje gde su nađeni i predmeti od klesanog kamena, jedinstveni za prostor Srbije. Pisanih tragova o ovom lokalitetu nema.

Arheološki dokazi ranog srednjeg veka

U naosu crkve otkrivena su i dva groba iz ranog srednjeg veka. Prvi grob pripadao je devojčici i sadržao je srebrnu naušnicu, par bronzanih dugmadi i ogrlicu od više od 150 staklenih perli, među kojima su i primerci mozaičkog tipa.

Drugi grob pripadao je odraslom muškarcu i bio je oštećen usled pljačke od strane nelegalnih kopača. Od nalaza su sačuvani gvozdeni delovi pojasne garniture za nošenje mača. Oba groba datovana su u 9. vek.

Prisustvo ranosrednjovekovnog horizonta potvrđuju i nalazi grnčarije, ostaci utvrđenja i brojni metalni predmeti iz vremena kneza Časlava. Ovi nalazi imaju poseban značaj, jer predstavljaju jedne od najranijih arheoloških tragova Srba u ovom delu Podrinja.

Cisterna za vodu

Na putu ka vidikovcu nalazi se i cisterna za vodu iz ranovizantijskog perioda, takođe monumentalnih dimenzija. Njena funkcija bila je snabdevanje stanovnika Gornjeg grada vodom u uslovima opsade ili opasnosti. Pretpostavlja se da je naselje dodatno bilo povezano sa izvorima na višim kotama putem cevovoda.

Poseta Orlovinama pokazala se kao izuzetno sadržajna i pristupačna, čak i kada je reč o obilasku sa malim detetom. Lokalitet je dobro obeležen, staze su uređene, a kombinacija arheologije i prirodnog ambijenta čini ga pogodnim za širu publiku. Čak i ako niste planirali ciljanu posetu, dovoljno je izdvojiti sat vremena za obilazak i laganu fizičku aktivnost.

Jedina primetna mana odnosi se na velike kante za otpad postavljene uz informativne table, za koje ostaje nejasno kako i koliko često se prazne, s obzirom na to da je pristup moguć samo pešice.

Dugoročno bi održivije rešenje bilo da posetioci svoje smeće nose sa sobom, kako bi se očuvao izgled i integritet lokaliteta.