Arheolozi su u Peruu otkrili neobičan grob u kojem su dve bebe sahranjene zajedno, u istoj keramičkoj posudi. Jedna od njih imala je izuzetno retku urođenu anomaliju, odnosno jednu očnu duplju smeštenu na sredini čela. Analiza drevne DNK otkrila je genetski uzrok ovog stanja i otvorila nova pitanja o tome kako su zajednice u prošlosti prihvatale osobe sa različitim fizičkim nedostacima.

Prema grčkoj mitologiji, kiklopi su bili džinovska bića sa jednim okom smeštenim na sredini čela. Iako pripadaju svetu mitova, arheološki nalaz iz Perua otkrio je nešto što neobično podseća na ovaj mitski motiv. Analiza drevne DNK otkrila je da je uzrok ove retke razvojne anomalije bila dodatna kopija 13. hromozoma.

Neobičan grob iz vremena kulture Naska

Na arheološkom lokalitetu Jauranga, u dolini Palpa na jugu Perua, istraživači su pronašli grob u kojem su posmrtni ostaci dve bebe položeni jedan iznad drugog, unutar iste keramičke posude. Sahrana, označena kao grob 25, pripada periodu kulture Naska, odnosno vremenu između 325. i 440. godine.

Lokalitet se nalazi nedaleko od čuvenih linija Naske, monumentalnih geoglifa u pustinji koji predstavljaju jedno od najpoznatijih arheoloških obeležja južnog Perua.

Ono što je ovaj grob izdvojilo od ostalih jeste stanje skeletnih ostataka jedne od beba. Njena lobanja imala je samo jednu očnu duplju, smeštenu na sredini prednjeg dela glave, dok nosne kosti nisu bile razvijene. Ni gornja vilica nije bila podeljena na dve polovine, kao što je uobičajeno kod čoveka.

Istraživači su utvrdili da je reč o urođenoj anomaliji poznatoj kao kiklopija (cyclopia), jednom od najtežih oblika poremećaja ranog razvoja mozga i lica.

Kiklopija je izuzetno retka anomalija

Kiklopija je najteži oblik poremećaja poznatog kao holoprosencefalija (holoprosencephaly). Nastaje kada se prednji deo mozga tokom ranog embrionalnog razvoja ne podeli pravilno na dve moždane hemisfere. Ovaj poremećaj istovremeno može uticati na razvoj struktura lica.

U najtežim slučajevima dolazi do formiranja jedne očne duplje na sredini lica, umesto dve odvojene očne duplje. Mogu izostati i pojedine strukture nosa i gornje vilice.

Prema podacima navedenim u istraživanju, kiklopija se javlja kod približno jednog od 100.000 rođenih. U najvećem broju slučajeva stanje je smrtonosno još tokom trudnoće ili ubrzo nakon rođenja.

Skelet bebe iz Perua pokazuje karakteristične promene koje odgovaraju ovom stanju. Lobanja je bila izrazito mala, sa obimom od svega 18 centimetara. Pored jedne centralno postavljene očne duplje, nisu postojale ni uobičajene koštane pregrade između očnih duplji. Uočeno je i odsustvo nosnih kostiju, kao i druge razvojne nepravilnosti na lobanji i pojedinim kostima skeleta.

Ipak, istraživači naglašavaju da se na osnovu sačuvanih kostiju ne može rekonstruisati izgled mekih tkiva lica niti utvrditi šta se nalazilo unutar očne duplje.

Drevna DNK otkrila genetski uzrok

Najznačajniji deo istraživanja odnosio se na analizu drevne DNK, izdvojene iz kosti potkolenice bebe. Rezultati su pokazali da je dete imalo tri kopije hromozoma 13, umesto uobičajene dve.

Ovo genetsko stanje poznato je kao trizomija 13 ili Patauov sindrom. Reč je o hromozomskoj anomaliji koja može izazvati ozbiljne poremećaje u razvoju različitih organa, uključujući mozak i strukture lica. Trizomija 13 predstavlja jedan od poznatih genetskih uzroka teških oblika holoprosencefalije. Analizom je utvrđeno i da je beba bila ženskog pola.

• Ovo dete imalo je Daunov sindrom pre 1.500 godina
• Pronađen vitez sa retkim genetskim oboljenjem koji je poginuo u borbi
• Skelet žene patuljastog rasta iz 6. veka zaintrigirao arheologe

Ovaj rezultat posebno je značajan jer omogućava da se urođena anomalija prepoznata na osnovu skeletnih ostataka poveže sa konkretnim genetskim uzrokom. Takva saznanja predstavljaju važan doprinos proučavanju zdravstvenog stanja i bioloških karakteristika drevnih populacija.

Dve bebe, različito poreklo, ista sahrana

Druga beba pronađena u keramičkoj posudi nije pokazivala slične razvojne nepravilnosti. Genetska analiza pokazala je da su obe bebe bile ženskog pola, ali i da nisu imale istu majku.

Ovaj podatak dobijen je analizom mitohondrijske DNK, koja se nasleđuje po majčinskoj liniji. Iako su sahranjene zajedno, genetski rezultati ukazuju na različito majčinsko poreklo. Zašto su dve bebe sahranjene u istoj posudi i kakva je bila njihova međusobna veza, za sada ostaje nepoznato.

Zanimljivo je i pitanje koliko je dugo devojčica sa kiklopijom živela. Analiza zuba ukazala je na uzrast od približno dva do četiri meseca nakon rođenja, dok su duge kosti odgovarale razvoju fetusa pred kraj trudnoće.

Ova razlika mogla bi da ukazuje na to da je dete preživelo određeno vreme nakon rođenja, što je kod ovako teškog oblika anomalije neuobičajeno. Međutim, istraživači upozoravaju da se uzrast ne može pouzdano utvrditi, jer trizomija 13 i teški razvojni poremećaji mogu uticati na normalan rast zuba i kostiju.

Da li je dete bilo drugačije tretirano u zajednici?

Pored bioloških i genetskih saznanja, posebno je značajno pitanje društvenog položaja deteta sa tako izraženim fizičkim nedostacima.

Sama prisutnost urođene anomalije na skeletu ne može nam otkriti da li je dete bilo prihvaćeno, da li je dobijalo posebnu negu ili kako ga je zajednica doživljavala tokom života.

Ipak, način sahranjivanja pruža određene informacije. Sahranjivanje dece u keramičkim posudama bilo je poznata praksa na području doline Palpa. Prema podacima iz istraživanja, ovakav način sahranjivanja zabeležen je kod približno četvrtine dokumentovanih grobova dece u ovom području, uglavnom mlađe od šest godina.

Grob devojčice sa kiklopijom nije se izdvajao po posebnoj pogrebnim nalazima ili drugačijem načinu sahranjivanja. Istraživači zato zaključuju da je i nakon smrti bila tretirana uobičajenom pogrebnom praksom zajednice.

To, međutim, ne znači da sa sigurnošću možemo znati kakav je bio njen život, niti kako su se članovi zajednice odnosili prema njenom stanju.

Istraživanje naučnom časopisu Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS).