Arheološka istraživanja na Feliks Romulijani kod Gamzigrada ove godine nastavljaju se u zoni Istočnog naselja, prostoru koji poslednjih godina sve više menja sliku o tome kako je izgledao život oko jednog od najznačajnijih kasnoantičkih kompleksa na prostoru Srbije.

Ovogodišnja kampanja predstavlja nastavak istraživanja započetih 2024. godine, a pažnja arheologa usmerena je na dva prostora u okviru Istočnog naselja. Istražuje se zona istočnog bedema, gde se pretpostavlja da se nalazio ulaz u kompleks, kao i severna građevinu čiji je deo tokom 6. veka bio korišćen kao kovačnica.

Istraživanjima rukovodi dr Stefan Pop-Lazić, naučni saradnik Arheološkog instituta u Beogradu.

Feliks Romulijana nije bila samo carski memorijal

Feliks Romulijana, odnosno Gamzigrad, podignuta je početkom 4. veka kao carski memorijalni kompleks cara Gaja Galerija Valerija Maksimijana, koji ga je posvetio svojoj majci Romuli.

Na obližnjem brdu Magura podignuti su memorijalni objekti u kojima su nakon smrti sahranjeni Romula i Galerije. Međutim, istorija Romulijane nije završena njihovom smrću.

Kako objašnjava dr Stefan Pop-Lazić za „Sve o arheologiji“, nakon sahrane Romule i Galerija život na Romulijani se nastavlja, ali kompleks više nije funkcionisao isključivo kao memorijalni spomenik.

„Nastavlja se život u Romulijani. Ono predstavlja mesto u kojem žive različite zajednice, stočara, zanatlija, trgovaca i vojnika“, navodi Pop-Lazić.

Ovaj podatak je važan za razumevanje kasnije istorije lokaliteta, jer pokazuje da se život oko carskog kompleksa nastavio i nakon perioda njegove prvobitne funkcije.

Prema dosadašnjim istraživanjima, uprkos snažnim prodorima plemena sa istoka na Balkan tokom 5. veka, život na Romulijani održao se sve do početka 7. veka.

Od carske palate do naselja oko kompleksa

Sistematska istraživanja unutrašnjosti carskog memorijalnog i palatijalnog kompleksa sprovođena su tokom druge polovine 20. i početkom 21. veka. Međutim, poslednje dve decenije istraživački fokus sve više se pomera i na neposrednu okolinu Romulijane.

• Arheolozi otkrili naselje pored carske palate Feliks Romulijane
• Civilno naselje u Viminacijumu otkriva detalje o životu rimskih građana

U tome učestvuju Arheološki institut u Beogradu, Nemački arheološki institut, Narodni muzej Zaječar i Republički zavod za zaštitu spomenika kulture.

Posebno značajnu ulogu imala su geofizička snimanja započeta 2004. godine. Njima su otkrivene zidane strukture koje formiraju posebne arhitektonske komplekse severno, zapadno i istočno od Romulijane, okružene obimnim zidovima.

Na taj način postepeno se otkriva šira slika lokaliteta. Ali ne samo kao carske rezidencije i memorijalnog kompleksa, već kao prostora u kojem su živeli i radili ljudi različitih zanimanja.

Prethodnim istraživanjima već je ispitano Severno naselje, u kojem je, prema dosadašnjim rezultatima, bila smeštena vojska koja je učestvovala u podizanju bedema i kula Romulijane.

Istočno naselje: magacini i radionice

Ovogodišnja istraživanja nastavljaju se na takozvanom Istočnom naselju, u podnožju Magure.

Ovaj prostor bio je predmet arheoloških istraživanja i tokom 2024. godine, kada su otkrivene dugačke građevine dimenzija oko 60 × 15 metara. Unutar njih nalazio se niz stubaca postavljenih duž središnje ose objekata, koji su nosili krovnu konstrukciju.

Prema dosadašnjoj interpretaciji, reč je najverovatnije o magacinima ili radionicama u kojima je obrađivan materijal potreban za izgradnju Feliks Romulijane.

„U njima su zanatlije obrađivale materijal potreban za izgradnju Romulijane“, navodi dr Pop-Lazić.

Posebno je zanimljiva činjenica da je deo ove građevine tokom 6. veka korišćen kao kovačnica. „Brojni ostaci gvozdene zgure upućuju na pomenutu namenu ovog prostora“, objašnjava dr Pop-Lazić.

Pored ostataka proizvodnje gvožđa, u ovom prostoru pronađeni su i specifični delovi odeće karakteristični za drugu polovinu 6. veka, kao i ulomci keramičkog posuđa.

Oko prostora površine približno dva hektara podignut je i ogradni zid, koji je ovaj deo naselja odvajao od okolnih šuma i polja.