U drevnom gradu Hiposu otkriveno je retko hrišćansko svetilište sa dva prostora za krštenje.

Arheolozi koji istražuju antički grad Hipos u Izraelu otkrili su neobičan vizantijski katedralni kompleks star oko 1.300 godina. Ovaj kompleks krije jedinstvenu arhitektonsku osobenost, a to su dva odvojena baptisterijuma, odnosno prostora namenjena obredu krštenja.

Otkriće, objavljeno u stručnom časopisu Palestine Exploration Quarterly, predstavlja prvi poznati primer ranohrišćanske crkve sa dva fotisteriona (grč. φωτιστήριον), posebne prostorije za krštenje. Pored toga, istraživači su pronašli i misteriozni mermerni blok sa tri identične udubljene posude, kakav do sada nije zabeležen ni na jednom drugom arheološkom lokalitetu.

Hrišćanski grad na obali Galilejskog jezera

Hipos, smešten na planini Susita oko dva kilometra istočno od Galilejskog jezera, bio je jedan od gradova rimskog Dekapolisa. Osnovali su ga Seleukidi, a tokom rimskog i vizantijskog perioda izrastao je u važan regionalni centar.

Prema rečima arheologa Majkla Ejenberga, Hipos je bio jedini potpuno hrišćanski grad u oblasti Galilejskog jezera. Dok su okolna naselja imala mešovito jevrejsko i hrišćansko stanovništvo, Hipos je prošao kroz brzu i gotovo potpunu hristijanizaciju.

U gradu je postojalo najmanje sedam crkava, od kojih je najveća bila katedrala podignuta južno od glavne gradske ulice. Kompleks je nastavio da funkcioniše i nakon arapskog osvajanja sredinom 7. veka, ali je postepeno propadao sve do razornog zemljotresa 749. godine.

Najveći poznati baptisterijum u Palestini

Katedrala je prvi put delimično istraživana pedesetih godina prošlog veka, ali su nova iskopavanja, započeta 2021. godine, otkrila do tada nepoznat južni deo kompleksa. Već je bilo poznato da je severni fotisterion bio impresivna građevina sa tri apside i velikim krstastim krstioničkim bazenom. Sa površinom od oko 130 kvadratnih metara, smatra se najvećom građevinom namenjenom isključivo krštenju u vizantijskim provincijama Palestine.

Njegov centralni bazen bio je povezan sa sistemom dovoda i odvoda vode, što ukazuje da je kroz njega neprestano tekla takozvana „živa voda“, važan element ranohrišćanske liturgije.

Neočekivano otkriće drugog fotisteriona

Tokom novih istraživanja arheolozi su otkrili još jedan, manji prostor za krštenje u južnom krilu kompleksa. U njegovom uglu nalazio se drugi bazen za krštenje, znatno manjih dimenzija od glavnog. Ovo otkriće čini katedralu u Hiposu jedinstvenom među svim do sada poznatim ranohrišćanskim crkvama.

Istraživači pretpostavljaju da su dva fotisteriona mogla služiti različitim vrstama obreda. Veći severni prostor verovatno je bio namenjen krštenju odraslih osoba, dok je manji južni možda korišćen za krštenje dece. Druga mogućnost jeste da su oba prostora omogućavala istovremeno obavljanje različitih liturgijskih ceremonija.

Mermerni blok koji zbunjuje arheologe

Najzagonetniji nalaz pronađen je neposredno pored manjeg krstioničkog bazena. Reč je o pravougaonom mermernom bloku sa tri potpuno ista kružna udubljenja. Iako na prvi pogled podseća na rimske javne merne stolove, stručnjaci su odbacili tu mogućnost jer udubljenja nemaju otvore za pražnjenje. Takođe, malo je verovatno da je služio kao žrtveni sto, budući da su sva tri udubljenja iste veličine.

Njegova blizina krstionici navela je istraživače na pretpostavku da je korišćen tokom obreda krštenja. Najverovatnije je sadržao ulja za pomazanje, koja su igrala važnu ulogu u ranohrišćanskim ceremonijama. Još nije jasno da li su u njemu držane različite vrste ulja ili isto ulje korišćeno u trostrukom ritualu.

Teški mermerni relikvijar otkriva kult svetitelja

Arheolozi su u južnom delu kompleksa pronašli i izuzetno masivan mermerni relikvijar težak čak 42 kilograma. Izrađen je od belog mermera sa sivim žilama poreklom iz kamenoloma Pentelikon u Grčkoj, poznatog po tome što je njegov kamen korišćen za izgradnju mnogih znamenitih antičkih građevina.

Na prednjoj strani relikvijara uklesan je mali malteški krst, dok se u unutrašnjosti nalaze tri odvojena odeljka namenjena čuvanju svetih relikvija. Posebno je zanimljiv poklopac od crvenog krečnjaka sa otvorom u sredini, koji je verovatno služio za izlivanje osvećenih ulja na relikvije tokom verskih obreda.

• Da li je otkriven najstariji dom za stare na svetu? Vizantijski mozaik iz Hiposa otvara novo poglavlje brige o starima
• Ranohrišćanska bazilika u Cimu kod Mostara: arheološka istraživanja i izazovi očuvanja
• Najstarija hrišćanska crkva na svetu nalazi se u Dura Europosu u Siriji

Iako je relikvijar pronađen zatvoren, u njemu nije bilo sačuvanih ostataka. Ipak, njegova pojava pruža važan trag o funkciji ovog prostora. Prema istraživačima, prisustvo relikvijara pokazuje da južni fotisterion nije služio samo za krštenja, već je imao i ulogu martirijuma – mesta povezanog sa poštovanjem svetitelja i njihovih moštiju.

Dodatnu potvrdu toj pretpostavci pružaju fragmenti još jednog relikvijara pronađeni u neposrednoj blizini krstionice. To ukazuje da je ovaj deo katedralnog kompleksa imao značajnu liturgijsku ulogu i da su se u njemu verovatno odvijali složeni obredi povezani i sa krštenjem i sa kultom svetitelja.

Ovo je zanimljivo i zato što je severni fotisterion bio posvećen svetim lekarima i mučenicima Kozmi i Damjanu, pa novo otkriće sugeriše da je čitav katedralni kompleks bio snažno povezan sa kultom svetaca, što dodatno objašnjava njegov značaj u vizantijskom Hiposu.

Tragovi više faza izgradnje

Nova istraživanja pokazala su da natpisi iz 590/591. godine, poznati još od ranijih iskopavanja, ne označavaju vreme izgradnje kompleksa već njegovu poslednju veliku obnovu. Ispod sadašnjih podova arheolozi su identifikovali najmanje dve starije građevinske faze, što ukazuje da je katedrala imala dugu i složenu istoriju razvoja.

Dalja istraživanja mogla bi da pruže odgovore na pitanja zašto je Hipos dobio drugi baptisterijum i kakvu je ulogu imao neobični mermerni blok. Za sada, ovo otkriće predstavlja jedan od najintrigantnijih primera ranohrišćanske arhitekture pronađenih poslednjih godina na prostoru Svete zemlje.