Dva mozaika iz kasne antike, pronađena ispod današnjeg grada Berata u Albaniji, pružaju nove dokaze o postojanju ranohrišćanskih crkava u antičkoj Antipatrei.

Duboko ispod istorijskih ulica grada Berat u centralnoj Albaniji arheolozi su otkrili tragove zaboravljenog ranohrišćanskog sveta. Dva mozaika iz kasne antike, pronađena na različitim lokacijama u gradu, pružaju nove uvide u verski i kulturni život antičke Antipatree – grada koji je nekada postojao na mestu današnjeg Berata.

Danas je Berat poznat kao lokalitet koji se nalazi na UNESCO-voj listi i jedan od najočuvanijih istorijskih gradova na Balkanu, prepoznatljiv po svojim belim kućama i osmanskoj arhitekturi. Ipak, istorija ovog mesta mnogo je starija, a arheološki tragovi pokazuju da je područje bilo naseljeno još u bronzanom dobu.

Antipatrea – antički grad ispod savremenog Berata

U antičko vreme grad je bio poznat kao Antipatrea (grč. Ἀντιπάτρεια). Nalazio se na strateški važnom položaju u dolini reke Osum, na raskrsnici puteva koji su povezivali balkansko zaleđe sa mediteranskim trgovinskim mrežama.

Archaeologists have uncovered ancient mosaics beneath Berat, Albania, revealing early Christian churches in the ancient Greek city of Antipatrea.

The discoveries date to the 5th–6th centuries AD and show the city once hosted a thriving Christian community. pic.twitter.com/m1beUsJ8Bd

— Tom Marvolo Riddle (@tom_riddle2025) March 9, 2026

Tokom vekova grad je više puta razaran i obnavljan, u rimskom, vizantijskom i kasnije osmanskom periodu. Zbog toga su mnogi stariji slojevi ostali sakriveni ispod kasnije izgrađenog grada. Upravo zbog toga arheološka istraživanja u Beratu često donose iznenađujuća otkrića.

Slučajna otkrića otkrivaju ranohrišćanske bazilike

Prvi mozaik otkriven je 2012. godine tokom infrastrukturnih radova unutar srednjovekovne tvrđave u Beratu. Prilikom postavljanja vodovodnih instalacija radnici su na dubini od oko 1,8 metara naišli na ukrašeni pod. Arheološka istraživanja pokazala su da je reč o fragmentu većeg mozaičkog poda koji je najverovatnije pripadao ranohrišćanskoj bazilici.

• Da li je otkriven najstariji dom za stare na svetu? Vizantijski mozaik iz Hiposa otvara novo poglavlje brige o starima
• Pronađen drugi mozaički natpis cara Justinijana i Teodore u Ulpijani
• Ranohrišćanska bazilika u Cimu kod Mostara: arheološka istraživanja i izazovi očuvanja

Drugi mozaik otkriven je 2018. godine tokom radova na drenažnom sistemu u donjem delu grada. Nalazio se delimično ispod temelja džamije. Iako je do sada istražen samo mali deo, arheolozi smatraju da je i ovaj mozaik pripadao hrišćanskoj crkvi koja se nalazila izvan antičkih gradskih zidina.

Ova dva nalaza ukazuju na to da je Antipatrea u kasnoj antici imala više crkava, što govori o postojanju aktivne hrišćanske zajednice.

Geometrijski motivi i grčki natpisi

Mozaički pod pronađen unutar tvrđave posebno je impresivan. Reč je o polihromnom podu dimenzija približno 6 × 3,3 metra, izrađenom od krečnjačkih i keramičkih tesera veličine oko jednog centimetra. Dominiraju bele, crvene, ružičaste, sive i crne nijanse. Dekoracija je organizovana u panele sa različitim geometrijskim motivima. U pojedinim delovima nalaze se i fragmenti grčkih natpisa koji su verovatno sadržali posvete ili imena donatora koji su finansirali izgradnju crkve.

Drugi mozaik, pronađen u donjem gradu, sadrži geometrijske motive i grčki tekst na beloj podlozi. Jedna reč je jasno očuvana: Theotokos, što znači „Bogorodica“ ili „Majka Božija“.

Hidden beneath the streets of Berat, Albania, archaeologists discovered ancient mosaics from early Christian churches of the Greek city of Antipatrea. pic.twitter.com/uK3MK1F1lJ

— Tom Marvolo Riddle (@tom_riddle2025) March 9, 2026

Natpis koji pominje izraz „Theotokos“ predstavlja važan trag za datovanje mozaika. Ova titula dobila je centralno mesto u hrišćanskoj teologiji nakon Efeskog sabora 431. godine. Zbog toga istraživači smatraju da je mozaik nastao posle ovog događaja. U kombinaciji sa drugim arheološkim nalazima, poput novčića pronađenih u slojevima iznad mozaika, među kojima je i primerak iz vremena cara Justina II, pretpostavlja se da mozaik potiče iz kasnog 5. ili početka 6. veka nove ere.

Lokalni majstori i regionalne umetničke veze

Stilske karakteristike mozaika iz Berata imaju brojne paralele sa ranohrišćanskim podovima širom Balkana i Mediterana. Slični motivi poznati su iz crkava u Italiji, Severnoj Makedoniji i drugim delovima regiona.

Ipak, istraživači smatraju da su mozaike verovatno izradili lokalni majstori. Materijali korišćeni u njihovoj izradi, krečnjak i terakota, odgovaraju resursima dostupnim u regionu. Stil je naročito sličan mozaicima iz obližnjih lokaliteta poput Bylisa i Butrinta. To ukazuje na postojanje mreže zanatlija koji su putovali između gradova i ukrašavali ranohrišćanske crkve širom Balkana.

Uprkos značaju ovih nalaza, oba mozaika su samo delimično istražena. Jedan od njih je čak ponovo zatrpan zaštitnim slojem peska kako bi se sačuvao do budućih istraživanja. Arheolozi veruju da bi sistematska iskopavanja u Beratu mogla otkriti još crkava, zgrada i artefakata iz rimskog i kasnoantičkog perioda.

Izvor: Rad