Analiza skeleta neandertalca iz čuvene pećine Šanidar otkrila je fatalnu povredu na lopatici. Ovo bi moglo da predstavlja najstariji poznati dokaz smrtonosnog napada drvenim kopljem na ljudskog pretka. Isti skelet neandertalca otkriva da je pre smrti preživeo tešku povredu lica.

Lopatica (lat. scapula) neandertalca stara oko 75.000 godina sačuvana je gotovo u celosti, izuzev jedne neobične povrede. Na kosti se nalazi kružna rupa prečnika oko 15 milimetara, koju su istraživači povezali sa napadom oštrim drvenim kopljem.

Ostaci su pronađeni u pećini Šanidar, jednom od najpoznatijih nalazišta neandertalaca na svetu, smeštenom u planinskom području iračkog Kurdistana. Tokom iskopavanja, koje predvodi tim Univerziteta u Kembridžu, skeletni ostaci izvađeni su ispod gotovo osam metara stena i sedimenta.

Smrtonosna povreda od drvenog koplja

Oblik oštećenja privukao je posebnu pažnju istraživača. Prema njihovom tumačenju, vrh drvenog koplja mogao je da napravi ovakvu perforaciju, dok bi kameni ili kremenim oruđem izrađeni vrhovi mogli da ostave drugačiji oblik povrede.

Dodatni trag predstavljaju ivice rupe, čije karakteristike odgovaraju izlaznoj rani, kao i sitni fragmenti kosti pronađeni u njenoj blizini. Njihov položaj ukazuje na to da je oružje moglo da prodre u telo pod uglom, krećući se odozgo nadole.

Arheolozi smatraju da je koplje ušlo kroz prednji deo leve strane grudnog koša, prošlo kroz telo i povredilo pluća i verovatno velike krvne sudove pre nego što je probilo levu lopaticu. Takva povreda mogla je da izazove brzu smrt.

Položaj rane i sila potrebna da oružje prodre kroz grudni koš naveli su istraživače da razmotre mogućnost namernog napada usmerenog ka srcu. Ipak, nije moguće sa sigurnošću utvrditi okolnosti smrti.

Istraživači ne isključuju ni nesreću tokom lova na krupne životinje, pri kojem su se koplja koristila iz neposredne blizine. Nije poznato ni da li je u događaj bio uključen drugi neandertalac ili pripadnik neke druge ljudske populacije. Zbog toga nalaz predstavlja snažan pokazatelj moguće smrtonosne povrede drvenim kopljem, ali sam po sebi ne dokazuje da je reč o ubistvu.

Drvena koplja mnogo starija od ovog nalaza

Drveno oružje retko se sačuva tokom desetina hiljada godina, zbog čega je teško utvrditi koliko su često naši davni preci koristili takve predmete.

U Šeningenu u Nemačkoj pronađena su drvena koplja stara oko 200.000 godina, koja se povezuju sa lovom na velike životinje. Pojedina su bila duža od dva metra i oblikovana tako da budu pogodna za bacanje.

Još stariji nalaz potiče iz Klaktona na moru u Engleskoj, gde je 1911. godine pronađen zašiljeni drveni predmet star više od 400.000 godina, koji se smatra najstarijim poznatim primerom drvenog koplja. Nalaz iz Šanidara zato je značajan ne zato što predstavlja najstarije poznato drveno koplje, već zato što bi mogao da pruži retke, neposredne dokaze o njegovoj upotrebi protiv drugog čoveka.

Kako ističe Ema Pomeroj sa Univerziteta u Kembridžu, eksperimenti sa rekonstrukcijama kopalja iz ovog perioda pokazali su da takvo oružje može da izazove povredu kakva je pronađena na lopatici neandertalca.

Teška povreda lica pre nasilne smrti

Skelet neandertalca, označen kao Šanidar A, obuhvata gotovo celu desnu šaku, fragmente rebara, sedam zuba i lopaticu. Na osnovu sačuvanih ostataka, istraživači procenjuju da je ovo odrasla osoba, oko 45 godina u trenutku smrti.

Jedan od zuba, sekutić iz prednjeg dela donje vilice, bio je uzdužno prelomljen, pri čemu je sačuvana samo njegova polovina. I okolni zubi bili su pomereni prema unutrašnjosti. Na preostalom delu zuba pronađene su značajne naslage zubnog kamenca duž izloženog korenskog kanala. To ukazuje na to da je zub ostao u ustima neko vreme nakon povrede.

Prema tumačenju istraživača, prelom je mogao da nastane usled snažnog udarca u lice, a činjenica da je neandertalac preživeo još najmanje godinu dana, možda i duže, ukazuje na dug period života sa ovom povredom. Takva povreda verovatno je otežavala žvakanje, a moguće i govor.

Zašto su neandertalci sahranjivani na istom mestu?

Pećina Šanidar poznata je i po nalazima koji su promenili način na koji naučnici razumeju ponašanje neandertalaca. Tokom iskopavanja pedesetih godina 20. veka, arheolog Ralf Solecki otkrio je ostatke deset fosila neandertalaca. Među njima je bila grupa od četiri neandertalca pronađena na istom prostoru, iako nisu svi umrli u isto vreme.

Novija istraživanja, koja su počela 2015. godine, otkrila su još nekoliko fosila u blizini. Šanidar A pronađen je 2020. godine i predstavlja deo grupe od ukupno pet osoba identifikovanih u ovom prostoru, među kojima su četiri odrasle osobe i dete.

Ostaci su raspoređeni u uskom prostoru iza velike stene, a tanki slojevi sedimenta razdvajaju pojedine skelete. Neki su položeni iznad drugih čija tela možda još nisu bila potpuno razložena.

Prema istraživačima, ponovljeno korišćenje istog mesta i raspored ostataka ukazuju na namerno polaganje mrtvih, moguće povezano sa simboličkim ili pogrebnim ponašanjem. Ipak, tačno značenje ovih postupaka ostaje predmet istraživanja.

Drugi neandertalac pronađen u pećini, koji je živeo hiljadama godina kasnije, imao je ozbiljna fizička ograničenja. Uključujući paralizu ruke, artritis, gubitak sluha i delimično slepilo, a ipak je doživeo duboku starost. I taj nalaz ukazuje na značaj društvene podrške među neandertalcima. Više: Ovaj neandertalac je bio slep, gluv i hrom, ali je živeo decenijama

Rezultati istraživanja Šanidara A objavljeni su u časopisu Scientific Reports. Oni ne daju konačan odgovor na pitanje ko je izazvao smrtonosnu povredu, ali otvaraju važna pitanja o upotrebi drvenog oružja, nasilju i društvenim odnosima među neandertalcima pre oko 75.000 godina.