Povrede na lobanjama starim oko 5.000 godina mogle bi da pruže nove dokaze o ljudskim žrtvama u ranom Egiptu.

Analiza posmrtnih ostataka pronađenih u kraljevskoj nekropoli Umm el-Kaab, u blizini Abidosa, ukazuje na to da su neki ljudi sahranjeni uz grobnice prvih egipatskih vladara možda nasilno izgubili život kako bi nastavili da služe svojim gospodarima i nakon smrti.

Istraživanje antropološkinje dr Rozelin Kembel, objavljeno u časopisu Frontiers in Environmental Archaeology, ponovo je otvorilo pitanje koje arheolozi razmatraju više od jednog veka: da li su pripadnici kraljevskog dvora žrtvovani prilikom smrti vladara kako bi ga pratili u zagrobnom životu?

Grobnice sluga

Kraljevska nekropola Umm el-Kaab, smeštena u blizini drevnog Abidosa na jugu Egipta, sadrži grobnice vladara Prve dinastije, koja se okvirno datuje između 3100. i 2900. godine pre nove ere. Pored kraljevskih grobnica, u njihovoj okolini nalaze se brojni manji grobovi za koje se pretpostavlja da pripadaju ljudima povezanim sa kraljevskim domaćinstvima. Među njima su mogli biti dvorski službenici, zanatlije i drugi članovi kraljeve pratnje.

• Svedočanstvo o ljudskim žrtvama i društvenoj nejednakosti
• Prvi štrajk u istoriji: Egipatski radnici obustavili rad još pre 3.000 godina
• Na 2.800 godina staroj humci Skita pronađeni tragovi žrtvovanja koje je još Herodot zapisao

Veliki broj ovih grobova odavno je privlačio pažnju istraživača. Engleski egiptolog Flinders Pitri istraživao ih je tokom 1920-ih godina i pretpostavio da je reč o ljudskim žrtvama. Prema ovom tumačenju, ljudi iz kraljevog okruženja ubijani su nakon njegove smrti kako bi mu nastavili da služe u zagrobnom životu.

Međutim, Pitri nije zabeležio jasne tragove smrtonosnih povreda na ljudskim ostacima, što je otvorilo prostor za drugačija tumačenja. Pojedini istraživači smatrali su da su ljudi mogli biti sahranjeni živi. Dok su drugi pretpostavljali da su umrli prirodnom smrću, a zatim naknadno sahranjeni u blizini vladareve grobnice.

Lobanje s tragovima nasilja

Da bi ponovo razmotrila ovu raspravu, Rozelin Kembel analizirala je 46 lobanja iz zbirke Univerziteta u Kembridžu. Posmrtni ostaci potiču iz grobova povezanih sa pogrebnim kompleksima kraljeva Džera i Džeta, kao i kraljice Merneit.

Rezultati su pokazali da 18 od 46 analiziranih lobanja, odnosno oko 39 odsto uzorka, ima tragove ozbiljnih povreda koje su mogle biti smrtonosne. Među njima su linearni prelomi, kao i povrede nanete oštrim predmetima. Na jednoj lobanji uočena je povreda koja odgovara udarcu u predelu oka.

Istraživačica smatra da su neki od ovih preloma nastali u vreme smrti, a ne tokom kasnijeg oštećivanja posmrtnih ostataka. Savremene forenzičke metode omogućile su da se povrede ponovo protumače, iako ih je Pitri ranije možda smatrao posledicom oštećenja nastalih nakon sahrane.

Kako su ljudi mogli biti ubijeni?

Vrsta povreda pruža određene naznake o mogućem načinu na koji su nastale, ali ne otkriva sa sigurnošću kojim su oružjem nanete. U staroegipatskoj umetnosti vladari su često prikazivani kako buzdovanom udaraju neprijatelje. Ipak, Kembel smatra da takvo oružje verovatno nije uzrok većine povreda na analiziranim lobanjama. Udarci buzdovanom češće ostavljaju udubljenja na lobanji, dok su na ovim primercima uočeni pretežno linearni prelomi.

Ovakve povrede mogle su nastati udarcima širokim, ravnim predmetima, napravljenim od materijala poput drveta ili roga. Ona ističe i da bi pad mogao izazvati neke vrste preloma, ali da dostupni podaci ne omogućavaju da se svaki slučaj pouzdano objasni.

Ozbiljne povrede lobanje mogle su izazvati unutrašnje krvarenje i smrt. Ipak, samo na osnovu kostiju nije moguće utvrditi tačan sled događaja niti dokazati da su sve osobe sa povredama namerno ubijene u okviru pogrebnog rituala.

Takođe, odsustvo vidljivih povreda ne znači nužno da je osoba umrla prirodnom smrću. Neki načini usmrćivanja, poput gušenja, ne moraju ostaviti prepoznatljive tragove na kostima. Zbog toga se na osnovu analiziranih lobanja ne može utvrditi šta se dogodilo sa svim ljudima sahranjenim uz kraljevske grobnice.

Da li su svi ljudi bili žrtvovani?

Iako rezultati istraživanja pružaju nove dokaze u prilog mogućnosti da su pojedini pripadnici kraljevskih domaćinstava bili žrtvovani, oni ne potvrđuju da je takva sudbina zadesila sve osobe sahranjene uz vladare.

Jedno od glavnih ograničenja studije jeste veličina uzorka. Analizirane lobanje predstavljaju samo deo prvobitne populacije sahranjene u ovim grobovima. Prema proceni istraživačice, sačuvani primerci obuhvataju približno pet do 15 odsto sahranjenih na pojedinim lokacijama. Fliners Pitri je veći deo ostalih skeletnih ostataka ponovo sahranio u zajedničkoj jami, što je ograničilo mogućnosti za njihovo naknadno proučavanje.

Zbog toga nije moguće pouzdano proceniti koliko je ljudi zaista bilo žrtvovano, niti da li su svi grobovi nastali u okviru iste pogrebne prakse. Moguće je da su neki ljudi umrli prirodnom smrću, dok su drugi namerno ubijeni. Razlozi zbog kojih su pojedinci učestvovali u ovakvim obredima, kao i pitanje da li su na to pristajali ili su bili prisiljeni, za sada ostaju nepoznati.