Veliko utvrđenje, tri ranohrišćanske bazilike i neobični natpisi sa imenima mogućih episkopa čine Gradinu u Bakincima jednim od najzanimljivijih ranovizantijskih arheoloških lokaliteta u Bosni i Hercegovini.

Na uzvišenju Gradina u selu Bakinci, nedaleko od Laktaša, nalazi se jedno od najintrigantnijih kasnoantičkih nalazišta u Bosni i Hercegovini. Arheološka istraživanja pokazala su da se ovdje prostirao veliki ranovizantijski kompleks sa utvrđenjem, tri ranohrišćanske bazilike i brojnim pratećim objektima. Prema procenama, na ovom prostoru između 6. i početka 7. veka moglo je živeti između 3.000 i 5.000 stanovnika, što ga svrstava među značajnije urbane centre tadašnje južne Panonije.

• Posetili smo arheološko nalazište Orlovine u Malom Zvorniku sa monumentalnom crkvom – evo šta ćete tamo još videti
• Arheološka istraživanja ranovizantijskog utvrđenja Gradina na Jelici

Posebnu pažnju stručnjaka privukla je mogućnost da Gradina nije bila samo utvrđeni grad, već i jedno od episkopskih sedišta ranovizantijskog perioda. Ovu hipotezu izneo je arheolog Bojan Vujinović u radu objavljenom u Godišnjaku, koji smatra da nekoliko nezavisnih arheoloških nalaza zajedno ukazuje upravo na takvu ulogu lokaliteta.

Ranovizantijski grad u Bakincima

Istraživanja sprovedena od 2012. do 2014. godine pokazala su da je kompleks bio organizovan u tri celine: Gornji, Srednji i Donji grad, opasane bedemima dugim više od 440 metara. Unutar utvrđenja nalazile su se stambene i reprezentativne građevine, dok su se izvan zidina razvijali sakralni objekti i podgrađe.

Arheolozi su otkrili i brojne pokretne artefakte: novac cara Anastasija I, bronzane i gvozdene predmete, delove staklenih posuda, oružje, alat i veliku količinu kasnoantičke keramike. Svi oni potvrđuju intenzivan život u gradu tokom 6. veka.

Tri bazilike i neobični natpisi

Izvan gradskih zidina otkrivene su tri ranohrišćanske bazilike, označene kao A, B i C. Njihova arhitektura i kamena plastika ukazuju da su bile u upotrebi od 5. do početka 7. veka.

Najznačajniji nalaz potiče iz bazilike A, gdje je pronađen impost kapitela sa urezanim imenima CONSTANTIUS, ANDREAS i CONSTANC.

Pored svakog imena nalazi se uklesan krst, zbog čega autor rada pretpostavlja da bi moglo biti reč o sveštenicima ili čak episkopima. Međutim, naglašava da za sada ne postoje dokazi koji bi to sa sigurnošću potvrdili.

Da li je ovdje bilo episkopsko sedište?

Prema tumačenju autora, imena Constantius i Andreas mogla bi se povezati sa episkopima koji se pominju na Salonitanskim saborima održanim 530. i 533. godine. On pretpostavlja da su upravo oni učestvovali u organizaciji crkvenog života na ovom području, dok bi ime Constanc moglo pripadati prvom lokalnom episkopu Bakinaca. Takođe smatra da je moguće da je novo episkopsko sedište osnovano neposredno nakon Drugog salonitanskog sabora 533. godine, kada je zatraženo osnivanje novih episkopija u unutrašnjosti provincije.

Dodatni argument za ovu hipotezu predstavlja bazilika B, u kojoj je otkriven prostor za koji autor smatra da bi mogao predstavljati krstionicu (piscinu). U ranovizantijskom periodu obred krštenja najčešće su obavljali episkopi, iako su u pojedinim slučajevima to mogli činiti i prezbiteri. Upravo zbog toga Vujinović ističe da nalaz krstionice sam po sebi nije konačan dokaz postojanja episkopskog sedišta, ali ga smatra važnim pokazateljem.

Da li je pronađen izgubljeni grad Balkis?

Možda najzanimljivija pretpostavka autora jeste da bi Gradina u Bakincima mogla predstavljati ranovizantijski grad Balkis, koji se pominje u istorijskim izvorima kao jedan od gradova razorenih tokom avarske invazije 597. godine.

Prema njegovom mišljenju, položaj lokaliteta, veličina utvrđenja i hronološki okvir odgovaraju poznatim istorijskim događajima. Ipak, za sada ne postoji epigrafski ili pisani dokaz koji bi nedvosmisleno potvrdio identifikaciju Bakinaca sa Balkisom, pa ova ideja ostaje predmet daljih istraživanja.

Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine

Bez obzira na to da li će buduća istraživanja potvrditi ove hipoteze, značaj lokaliteta nije sporan. Upravo zbog izuzetne arheološke vrednosti, arheološko područje kasnoantičkog-ranovizantijskog grada i tri ranohrišćanske bazilike u Gornjim Bakincima proglašeno je 2019. godine nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.

• Ranohrišćanska bazilika u Cimu kod Mostara: arheološka istraživanja i izazovi očuvanja
• Narodno predanje dovelo do otkrića kasnoantičke crkve i arheoloških iskopavanja u Mramorku

Nova istraživanja mogla bi dati odgovore na pitanja koja već godinama intrigiraju arheologe: da li su Bakinci zaista bili jedno od važnih crkvenih središta ranovizantijske Bosne i da li se upravo ovdje krije nekadašnji grad Balkis, izgubljen nakon avarskih osvajanja krajem 6. veka.