Na lokalitetu vinčanske kulture Jablanica u Srbiji pronađen je ljudski zub koji je pre više od 6.500 godina pažljivo preoblikovan i probušen kako bi mogao da bude nošen kao privezak. Neobičan predmet, koji je u početku bio pogrešno prepoznat kao životinjski zub, sada predstavlja važan trag o odnosu neolitskih zajednica prema telu, smrti i ličnim ukrasima.

Artefakt je pronađen tokom terenskih istraživanja na lokalitetu Jablanica, koji se povezuje sa kasnoneolitskim periodom i vinčanskom kulturom. U početku je bio interpretiran kao životinjski zub, odnosno moguća perla.

Međutim, detaljnim proučavanjem predmeta arheolozi dr Nemanja Marković sa Arheološkog instituta u Beogradu i Ana Maričić iz Muzeja grada Beograda utvrdili su da je reč o modifikovanom ljudskom zubu. Njihovi rezultati objavljeni su u časopisu International Journal of Osteoarchaeology u radu „Modified Human Tooth Pendant From the Late Neolithic (5300/5200–4600/4500 cal bc) Site of Jablanica, Serbia“.

Pažljivo obrađen ljudski zub iz vinčanske kulture

Istraživači su predmet podvrgli makroskopskoj, mikroskopskoj i radiografskoj analizi. Utvrđeno je da je reč o gornjem desnom očnjaku čoveka, najverovatnije odrasle osobe. Na korenu zuba primećene su namerne, odnosno antropogene izmene, uključujući oblikovanje njegovog vrha.

Još značajniji trag predstavlja perforacija napravljena kroz koren zuba u mezijalno-distalnom pravcu. Ona nije bila posledica prirodnih procesa. Analiza je pokazala da je otvor napravljen ljudskom intervencijom kako bi predmet mogao da bude pričvršćen i nošen.

• Arheolozi pronašli amajliju napravljenu od ljudskog rebra
• Naučnici znaju ko je nosio ovaj privezak pre 25.000 godina na osnovu drevne DNK

Sama činjenica da je deo ljudskog tela izdvojen, modifikovan i pretvoren u predmet koji se nosio pruža zanimljiv uvid u načine na koje su kasnoneolitske zajednice mogle da se odnosе prema telu i ljudskim ostacima.

Tragovi otkrivaju kako je zub nošen

Samo postojanje rupe ne bi bilo dovoljno da se predmet sa sigurnošću protumači kao privezak. Zato su Marković i Maričić posebnu pažnju posvetili tragovima habanja unutar perforacije.

Mikroskopska analiza pokazala je tragove ponavljanog trenja, koji su u skladu sa vešanjem predmeta o organsko vlakno. Drugim rečima, zub nije samo bio probušen. Tragovi na njegovoj površini ukazuju da je kroz otvor nešto bilo provučeno i da je predmet tokom vremena bio nošen. Na osnovu kombinacije ovih nalaza, autori ga tumače kao lični ukras, odnosno privezak.

Modfikikovani ljudski zubi širom neolitskog sveta

Ljudski zubi kao predmeti nisu bez presedana u evropskoj praistoriji. Slični nalazi poznati su i sa drugih neolitskih lokaliteta, uključujući primerke izvan centralnog Balkana.

Ipak, predmet iz Jablanice je značajan zbog svoje kombinacije karakteristika – ljudskog porekla, namerne obrade, perforacije i tragova koji ukazuju na njegovo vešanje.

Autori ga predstavljaju kao modifikovani ljudski zubni privezak iz kasnog neolita, koji doprinosi razumevanju telesnih praksi i simbolike ovog perioda na prostoru centralnog Balkana.