Nova istraživanja vinčanskog naselja Opovo Ugar-Bajbuk u južnom Banatu, sprovedena četiri decenije nakon prvih iskopavanja, otkrila su da se naselje prostiralo na više od devet hektara sa do 220 kuća i da je u periodu najveće naseljenosti moglo imati više od 700 stanovnika.

Vinčanska kultura jedna je od najznačajnijih praistorijskih kultura kasnog neolita na prostoru jugoistočne Evrope. Njena naselja svedoče o velikim promenama u načinu života, privredi, zanatstvu i društvenoj organizaciji zajednica koje su pre više od 6.500 godina živele na prostoru današnje Srbije i susednih područja.

Jedno od takvih naselja je Opovo Ugar-Bajbuk, smešteno oko dva kilometra istočno od današnjeg Opova u južnom Banatu. Iako je lokalitet istraživan još tokom 1980-ih, nova istraživanja sprovedena od 2022. do 2024. godine donela su znatno drugačiju sliku njegovog obima i organizacije.

Rezultati istraživanja objavljeni su u časopisu Archaeologia Austriaca.

Naselje bilo gotovo dvostruko veće nego što se ranije mislilo

Kada su Opovo istraživali arheolozi tokom 1980-ih, površina naselja procenjivana je na oko pet hektara, a broj stanovnika na približno 200. Tada je Opovo izgledalo kao manje poljoprivredno naselje ili umereno aktivan centar uključen u regionalne mreže razmene. Nova istraživanja promenila su ovu sliku.

Tim nemačkih i srpskih istraživača između 2022. i 2024. godine sistematski je prikupljao površinske nalaze, koristio geofizičke metode za istraživanje struktura ispod površine, a zatim je na odabranim mestima sprovedeno i geoarheološko bušenje. Tek na kraju istraživanja izvršeno je ciljano iskopavanje jednog od rovova koji su okruživali naselje.

Magnetometrijska istraživanja pokazala su da se Opovo prostiralo na oko 9,4 hektara, što je gotovo dvostruko više od ranije procenjenih pet hektara. Uočeno je između 180 i 220 objekata, koji se na osnovu oblika i jakih magnetnih anomalija mogu interpretirati kao ostaci spaljenih kuća.

Međutim, ukupan broj kuća tokom čitavog perioda postojanja naselja verovatno je bio još veći. Na osnovu novih podataka istraživači procenjuju da je broj stanovnika mogao da se kreće od oko 158 do 293 stanovnika u periodima manje naseljenosti, dok je u periodu najvećeg razvoja mogao dostići između 346 i 711 ljudi.

Drugim rečima, Opovo nije bilo malo neolitsko selo kakvim se ranije činilo. Bilo je srednje veliko naselje vinčanske kulture, sa stotinama stanovnika i pažljivo organizovanim prostorom.

Kako je vinčansko naselje raslo?

Nova radiokarbonska istraživanja omogućila su i precizniju rekonstrukciju razvoja naselja. Glavna faza naseljavanja datuje se približno između 4850. i 4725. godine pre nove ere. Istraživači su prepoznali najmanje dve glavne faze razvoja i širenje naselja tokom njegovog postojanja.

Naselje je oko 4850. godine pre nove ere osnovano na lesnom uzvišenju u tadašnjoj plavnoj ravnici Tamiša. Prvi stanovnici naselili su najvišu tačku uzvišenja, označenu kao područje I, i oko njega podigli rov.

Oko tri decenije kasnije naselje je počelo da se širi i na nešto niže delove terena. Istovremeno je stariji deo ostao naseljen, zbog čega su se formirali slojevi objekata koji ukazuju na dugotrajniji život na istom prostoru.

Kako se naselje širilo, jedan od prvobitnih rovova postepeno je izgubio svoju funkciju. Na njegovom mestu pojavile su se kuće, a zatim je izgrađen novi, obimniji sistem rovova koji je obuhvatio čitavo naselje.

Oko 4765. godine pre nove ere počinje njegovo postepeno napuštanje. Najpre su napuštane kuće u starijem delu naselja, a do oko 4726. godine pre nove ere napušten je i drugi deo Opova.

Pet velikih rovova oko naselja

Jedan od posebno zanimljivih rezultata istraživanja jeste otkriće da je čitavo naselje bilo okruženo sa čak pet rovova.

Njihova funkcija još nije sasvim jasna. Mogli su služiti kao granice naselja, imati odbrambenu ulogu ili štititi stanovnike od poplava u močvarnom okruženju. Za sada nije moguće sa sigurnošću odrediti njihovu prvobitnu namenu.

Ono što je sigurno jeste da su bili veoma veliki. Pojedini rovovi bili su dugi između 230 i 1.100 metara, široki od oko tri do čak 11,5 metara, dok su neki dostizali dubinu od približno 3 do 4,5 metra.

Njihova izgradnja i održavanje zahtevali su veliki broj ljudi i značajan nivo organizacije. Upravo zato rovovi pružaju važan uvid u način na koji je zajednica funkcionisala.

Zajednica sa relativno malim društvenim razlikama?

Veliki broj kuća i složena organizacija prostora postavljaju važno pitanje: kako je bilo organizovano društvo koje je živelo u Opovu?

Analiza veličine kuća pokazuje relativno male razlike među njima. Istraživači zbog toga zaključuju da je materijalna nejednakost verovatno bila relativno niska. Postojale su određene ekonomske razlike, ali one, prema rezultatima istraživanja, nisu dovele do izražene društvene stratifikacije.

Istovremeno, izgradnja ogromnih rovova pokazuje da je zajednica bila sposobna da mobiliše veliki broj ljudi i organizuje zahtevne zajedničke radove.

Istraživači zato smatraju da ovde nema jasnih pokazatelja prinude i da bi ovakvi poduhvati pre mogli biti rezultat kolektivne saradnje nego strogo hijerarhijske organizacije. To Opovo čini posebno zanimljivim za proučavanje društvenih odnosa u kasnom neolitu.

Lov, poljoprivreda i daleke mreže razmene

Život stanovnika vinčanskog naselja u Opovu nije se zasnivao samo na poljoprivredi. Ostaci životinja pokazuju veoma visok udeo kostiju divljih životinja, između 62 i 71 odsto, pri čemu su naročito zastupljene kosti jelena. Takav obrazac razlikuje Opovo od pojedinih drugih vinčanskih naselja i više podseća na nalaze sa lokaliteta Tisa kulture.

Istovremeno, biljni ostaci pokazuju da su se bavili poljoprivredom. Stanovnici su, dakle, kombinovali zemljoradnju i lov, što je verovatno bilo povezano i sa specifičnim uslovima života u blizini tadašnjih vodenih površina i povremenih poplava.

• Otkriveno naselje vinčanske kulture izuzetne veličine u selu Jarkovac
• Arheološko blago pored deponije: Vinčansko naselje otkriveno u Aleksincu
• Vinčanci imali podno grejanje pre 7.000 godina: otkriće sa lokaliteta Srednje Polje u Bradarcu

Vinčansko naselje je bilo uključeno i u šire mreže razmene. Kameni materijal za izradu alatki verovatno je stizao sa Fruške gore, udaljene oko 45 kilometara, dok je posebno zanimljivo prisustvo opsidijana.

Opsidijan čini oko 6-7 odsto kamenog materijala, a poreklo mu se povezuje sa područjem Tokaj-Eperješ planina na južnom obodu severozapadnih Karpata. To pokazuje da su stanovnici vinčanskog naselja bili deo mnogo širih mreža kretanja sirovina i razmene koje su povezivale različite delove neolitičke srednje i jugoistočne Evrope.

Šta su arheolozi pronašli?

Tokom rekognosciranja prikupljeno je više od 2.200 fragmenata keramike. Pored artefakata vinčanske kulture, na lokalitetu su zabeleženi i tragovi drugih perioda: ranoneolitska keramika starčevačke kulture, nalazi iz ranog eneolita, bronzanog doba i keramika Sarmata.

Među zanimljivijim površinskim nalazima izdvajaju se figurina, deo figurine ili antropomorfne posude, kao i predmet koji je interpretiran kao bukranion.

Tokom kampanje u proleće 2024. godine pronađena su i 63 kamena artefakta: 52 izrađena od okresanog i 11 od glačanog kamena. Posebno su brojne glačane sekire u centralnom delu lokaliteta.

Nova istraživanja menjaju sliku vinčanskog sveta

Istraživanje Opovo Ugar-Bajbuk pokazuje koliko se slika jednog arheološkog lokaliteta može promeniti kada se stari podaci spoje sa savremenim, nedestruktivnim metodama istraživanja.

Pre četiri decenije Opovo je bilo poznato kao naselje od oko pet hektara sa približno 200 stanovnika. Danas se pred arheolozima pojavljuje znatno veće naselje, sa površinom od oko 9,4 hektara, stotinama objekata i složenim sistemom rovova.

Istovremeno, nova istraživanja ne govore samo o veličini naselja. Ona otvaraju pitanja o tome kako je zajednica bila organizovana, kako je sarađivala, kako je upravljala prostorom i kako se uklapala u šire mreže kasnoneolitskog Balkana.