Na zidovima paganske grobnice u Viminacijumu sačuvan je portret mlade žene iz 4. veka, čiji zagonetni pogled i danas privlači pažnju, dok antropološka analiza njenih kostiju otkriva detalje o njenom stvarnom životu.

U kasnoantičkoj umetnosti portreti pokojnika nisu bili samo prikazi njihovog izgleda. Oni su imali mnogo dublje značenje – bili su deo predstave o smrti, apoteozi i prelasku pokojnika u zagrobni život.

U Viminacijumu je sačuvan jedan od posebno upečatljivih primera. Na zapadnom zidu paganske grobnice G 2624, pronađene 1983. godine na lokalitetu Pećine, naslikana je mlada žena čiji individualizovani izgled, veliki smeđi oči i zagonetan izraz lica već decenijama privlače pažnju. Posetioci Viminacijuma nazvali su je Viminacijumskom Mona Lizom, dok je u stručnim krugovima svojevremeno dobijala i nadimak Divina.

• Otkrivena retka freska Isusa kao Dobrog pastira iz 3. veka
• Ovo je prva pronađena mumija u Srbiji: Jedinstven slučaj iz Viminacijuma
• Arheološka enigma u Viminacijumu – olovni kovčezi, tradicija sahranjivanja sa Bliskog istoka

Datovanje grobnice, zasnovano na stilskim i ikonografskim analizama, kao i na novcu pronađenom u grobnici iz vremena cara Konstancija, smešta oslikavanje između 346. i 350. godine.

Ko je bila žena sa freske?

Pokojnica je prikazana frontalno, do pojasa, sa licem blago okrenutim udesno. Ima izduženo, ovalno lice, krupne kestenjaste oči, pravilan nos, naglašene usne i dug, nežan vrat. Kestenjasta kosa spušta joj se do brade, a preko nje je postavljena fina mrežica. Upravo ovaj detalj važan je za razumevanje njenog statusa. Prema rimskim običajima, mrežice su nosile devojke, dok su udate žene uglavnom prikazivane sa velom ili pokrivenom glavom. Zbog toga je moguće da je slikar upravo ovim detaljem želeo da naglasi njeno devojaštvo.

Odevena je u bogatu, tamnoplavu, odnosno indigom obojenu stolu ukrašenu zlatnim elementima. Na portretu su prikazani i bogati ukrasi – zlatne minđuše sa plavim kamenjem i ogrlica od sedam bisera. Nakit nije predstavljao samo ukras, već je mogao imati i simboličku i zaštitnu funkciju.

Posebno se ističe način na koji je naslikano lice. Slikar je koristio svetle oker i bele tonove, pažljivo modelujući površinu tako da lice dobije gotovo trodimenzionalni izgled. Naglašene oči i suptilan osmeh daju portretu neobičnu živost, zbog čega je poređen i sa poznatim portretima iz Fajuma.

Zbog individualizovanih crta, ali i izuzetnog načina slikanja, istraživači smatraju da je moguće govoriti o stvarnom portretu, a ne samo o idealizovanoj predstavi pokojnice. Ono što ovaj portret čini posebno značajnim jeste njegova izuzetna retkost u funerarnom slikarstvu.

Grobnica posvećena životu posle smrti

Portret mlade žene nije bio izolovan prizor. Čitava grobnica osmišljena je kao složena simbolička celina. Na bočnim zidovima prikazani su paunovi, dok se oko njih pojavljuju floralni motivi, venci i lišće bršljana. Paun je u kasnoantičkoj i ranohrišćanskoj umetnosti mogao imati različita značenja, ali se veoma često povezivao sa besmrtnošću i apoteozom.

Na suprotnom, istočnom zidu nalazi se mladi sluga sa poslužavnikom na kojem su ritualni hlebovi. Celokupna kompozicija, sa pokojnicom u središtu, paunovima sa obe strane i različitim biljnim motivima, usmerena je ka ideji pobede nad smrću i života nakon smrti.

Čak je i prostor neposredno iza glave pokojnice imao moguće simboličko značenje. Plava četvorougaona površina tumačena je kao moguća fenestella, odnosno svojevrsni prozor koji razdvaja zemaljski svet od zagrobnog, ali i kao mogući četvorougaoni nimbus koji bi ukazivao na njen visok društveni položaj.

Ispod freske nalaze se skeletni ostaci stvarne mlade žene

Najzanimljiviji deo priče potiče iz analize njenog skeleta. Prilikom istraživanja grobnice G 2624 pronađeni su skeletni ostaci dve osobe: muškarca starog oko 60 godina i mlade žene, odnosno devojke koja je u trenutku smrti imala manje od 20 godina. Upravo podudarnost između antropološki procenjene starosti i mladalačkog izgleda osobe prikazane na fresci predstavlja jedan od razloga zbog kojih se smatra da je upravo ova devojka predstavljena na zapadnom zidu grobnice.

Njeni skeletni ostaci nisu samo pomogli da se odredi približna starost. Sačuvali su i trag jednog zdravstvenog problema koji je preživela mnogo godina ranije, navodi se u radu objavljenom u časopisu Arheologija i prirodne nauke.

Najbolje očuvani delovi skeleta bili su femuri, odnosno butne kosti. Na njima su uočene izražene promene, naročito na gornjim delovima obe butne kosti. Analiza i radiografski snimci pokazali su deformacije i destrukciju koštane strukture, uz izraženu osteoporozu.

Trag rahitisa koji je ostao na kostima

Paleopatološka analiza pokazala je da su promene bile posledica preležanog rahitisa u detinjstvu. Rahitis je bolest povezana sa poremećajem metabolizma kalcijuma i fosfata, a u dečjem uzrastu može nastati usled nedostatka vitamina D. Bolest može ostaviti trajne promene na kostima, naročito kada je bila izražena ili dugo trajala.

U slučaju mlade žene iz grobnice G 2624, posledice su bile posebno izražene na femurima. Deformacije su mogle biti toliko ozbiljne da su za života izazivale veoma otežano kretanje, čak na granici nepokretnosti.

Danas je naziv „Viminacijumska Mona Liza“ postao deo njenog savremenog identiteta. Ali iza zagonetnog osmeha mlade Rimljanke sa freske krije se i priča o njenom stvarnom životu, sačuvana u tragovima na njenim kostima.

Izvori: Rad: Mural Painting of a Roman Lady from Viminacium: From Roman Matron to the Modern Icon

Knjiga: Slikarstvo Viminacijuma