Arheološka istraživanja u jami pod Macesnovo gorico, u području Kočevskog Roga u jugoistočnoj Sloveniji, otkrila su jedno od najvećih posleratnih masovnih grobnica u Evropi.

Tokom višedecenijskih istraživanja, koja su kulminirala opsežnom ekshumacijom 2022. godine, dokumentovani su posmrtni ostaci najmanje 3.403 osobe, dok se ukupan broj žrtava procenjuje na oko 3.450, a verovatno ne više od 3.500. Ovaj lokalitet danas predstavlja najopsežnije istraženu grobnicu ratnih i posleratnih žrtava u Sloveniji i snažan primer uloge arheologije u rekonstrukciji istorijski slabo dokumentovanih događaja iz savremenih sukoba.

Naučni rad je objavljen u časopisu European Journal of Archaeology.

Istorijski kontekst

Tokom Drugog svetskog rata Slovenija je bila poprište složenog sukoba koji je imao i obeležja građanskog rata. Paralelno sa borbom protiv nemačkih i italijanskih okupacionih snaga, odvijao se i unutrašnji sukob između komunističkog partizanskog pokreta i različitih antikomunističkih formacija, uključujući Slovensko domobranstvo, koje je sarađivalo sa okupatorima. Dok su zločini okupatora i njihovih saveznika od 1945. godine dobili jasno mesto u kolektivnom sećanju i memorijalnom pejzažu, sudbina hiljada ljudi koje su partizanske jedinice pogubile tokom i neposredno nakon rata ostala je decenijama potiskivana.

U Sloveniji je danas registrovano oko 700 prikrivenih masovnih i pojedinačnih grobnica koje se povezuju sa tim likvidacijama. Manje grobnice, uglavnom potiču iz ratnog perioda, dok su najveće masovne grobnice formirane u prvim mesecima nakon završetka rata, tokom 1945. godine.

Broj stradalih ljudi

U maju te godine, jedinice i civili koji su se protivili novoj komunističkoj vlasti povlačili su se prema Austriji, nadajući se zaštiti britanske vojske ili tranzitu ka Italiji. Međutim, između 27. i 31. maja 1945, britanske snage su veći broj slovenskih domobrana i civila vratile u Jugoslaviju i predale ih Jugoslovenskoj armiji, formiranoj od nekadašnje Narodnooslobodilačke vojske. Nakon kratkog boravka u zarobljeničkim logorima, Slovenci, Hrvati, Srbi i mnogi drugi su sistematski odvođeni na mesta egzekucije i ubijeni. Procene govore o oko 15.000 ubijenih Slovenaca i približno 85.000 žrtava drugih nacionalnosti, uglavnom Hrvata.

Jama pod Macesnovo gorico

Jama pod Macesnovo gorico nalazi se u kraškom predelu Kočevskog Roga, u području bogatom pećinama i ponorima. Geološki gledano, reč je o urušenoj pećini koja je nekada bila deo većeg podzemnog sistema oblikovanog delovanjem podzemne reke. Upravo takva geomorfologija učinila je jamu pogodnim mestom za masovna pogubljenja i kasnije prikrivanje tragova zločina.

Decenijama je u kolektivnom sećanju važilo uverenje da se najveća masovna grobnica slovenačkih žrtava nalazi u jami pod Krenom, udaljenoj nekoliko kilometara. Međutim, terenska istraživanja sprovedena od 2004. godine pokazala su da se u toj jami nalaze isključivo predmeti povezani sa hrvatskim i četničkim jedinicama, bez dokaza o slovenačkim žrtvama. Naknadna istraživanja potvrdila su da je jama pod Macesnovo gorico, a ne jama pod Krenom, centralno mesto posleratnih egzekucija Slovenaca u ovom regionu.

Proces iskopavanja jame i arheološki nalazi

Istraživanja su sprovođena u više faza između 2004. i 2022. godine. Tokom prvih radova uklonjeno je oko 1.000 kubnih metara stena i šuta pre nego što su se pojavili prvi ljudski ostaci. Kasnije je utvrđeno da se ljudski ostaci nalaze ispod masivnog sloja materijala koji je namerno ubačen u jamu, kako bi se prikrila egzekucija. Ukupno je tokom završnih radova uklonjeno oko 1.800 kubnih metara materijala iz same jame, uz dodatnih 1.000 kubnih metara uklonjenih tokom pripremnih građevinskih radova.

Distribucija nalaza omogućila je rekonstrukciju prostora pogubljenja. U okolini jame pronađeni su brojni lični predmeti, uključujući novčiće, delove naočara, češljeve, krstove i prstenje, kao i dugmad, kopče i delove vojne opreme. Ovi nalazi uklapaju se u svedočenja preživelih, prema kojima su zarobljenici premlaćivani na putu ka jami, usled čega su mnogi gubili lične stvari.

Posebno značajan nalaz predstavljaju fragmenti i snopovi žice, dugi oko 60–70 centimetara, koji su tumačeni kao sredstva za vezivanje zarobljenika. Njihovo prisustvo potvrđuje svedočenja da su žrtve bile vezivane, odvezivane i ponovo vezivane neposredno pre pogubljenja.

U okolini jame i unutar nje pronađena je velika količina municije i delova eksplozivnih sredstava. Dominiraju čaure i zrna kalibra 9 × 19 mm, korišćena u pištoljima i automatima, kao i municija kalibra 7,92 × 57 mm za puške i mitraljeze. Pronađeni su i delovi ručnih bombi, što potvrđuje svedočenja da su napadači bacali bombe u jamu kako bi usmrtili ranjene.

U bočnim prolazima jame pronađeni su ostaci ljudi koji su preživeli pad i pokušali da se sakriju ili pronađu izlaz. U tim delovima identifikovani su ostaci najmanje 46 osoba koje su inicijalno preživele, ali su kasnije umrle od povreda, gladi ili iscrpljenosti. Iako su neki od njih bili relativno blizu izlaza, složenost pećinskog sistema onemogućila im je bekstvo.

Antropološka analiza žrtava

Antropološka obrada pokazala je da su žrtve gotovo isključivo bili muškarci, iako se u jednom ili dva slučaja ne može u potpunosti isključiti mogućnost da su među njima bile i žene. Na osnovu analize utvrđeno je da je oko 1.000 žrtava bilo mlađe od 25 godina, dok je sličan broj bio stariji. Najmanje 254 osobe bile su mlađe od 20 godina, ali nijedna mlađa od 15 godina.

Dominantne povrede su prostrelne rane na potiljačnim kostima lobanje, što jasno ukazuje na način pogubljenja. Zbog fragmentacije kostiju, dokumentovano je 414 prostrelnih rana, od kojih se 393 nalaze na potiljku. Zabeležene su i povrede na torzu, karlici i dugim kostima, kao i tragovi ranijih povreda iz ratnog perioda. Kod šest osoba utvrđene su amputacije, što svedoči o njihovom prethodnom ratnom iskustvu.

Na osnovu telesne visine, dentalne higijene i prisustva zubnih proteza, zaključeno je da je značajan deo žrtava poticao iz relativno imućnijih društvenih slojeva.

Prikrivanje zločina

Ukupno je dokumentovano 10.284 predmeta. Oko 80% nalaza može se povezati sa žrtvama, dok se preostalih 20% odnosi na izvršioce i aktivnosti vezane za pogubljenje i prikrivanje tragova. Posebno su značajni brojni ostaci eksplozivnih sredstava, detonatori i delovi pakovanja eksploziva britanskog porekla, koji ukazuju na plansko miniranje ulaza u jamu.

Pronađeni su i izgoreli predmeti u obližnjoj vrtači, što svedoči o spaljivanju odeće i ličnih stvari nakon egzekucija. Arheološki i geološki podaci pokazuju da je zatrpavanje jame eksplozivima nastavljeno decenijama nakon rata, čak do oko 1960. godine, što ukazuje na dugotrajan napor da se zločin sakrije.

Značaj lokaliteta

Nalazi iz jame pod Macesnovo gorico jasno ukazuju na masovno pogubljenje ratnih zarobljenika nakon završetka Drugog svetskog rata, što predstavlja kršenje Haaških konvencija i može se tumačiti kao ratni zločin ili zločin protiv čovečnosti. Ovaj lokalitet pokazuje koliko je arheologija važna u razotkrivanju događaja koji su decenijama ostajali izvan zvanične istorije.

Jama pod Macesnovo gorico danas nije samo mesto tragedije, već i snažan podsetnik na ulogu arheologije u suočavanju sa teškim nasleđem prošlosti i u vraćanju glasa onima koji su dugo bili izbrisani iz kolektivnog pamćenja.