Otkriće masovne grobnice beba u Atini otvorilo je brojna pitanja o tome kako su se stari Grci zaista odnosili prema svojim najmlađim i najranjivijim članovima. Istovremeno, podstaklo je nova tumačenja stare i kontroverzne teme – da li je čedomorstvo bila prihvaćena praksa u antičkom svetu?

Sahrane novorođenčadi u arheološkom zapisu iz antike izuzetno su retke. Usled nedovoljne istraženosti grobova i analiziranih skeleta, koji su često fragmentovani, uskraćeni su podaci o toj deci, njihovom zdravlju, smrti i pogrebnoj praksi. Nedostatak grobova odojčadi ponekad je pogrešno tumačen kao dokaz da su deca imala mali uticaj na društvo ili da se roditelji nisu brinuli o njima.

Drugi su, naime, tvrdili da su smrt i sahranjivanje dece bili prilično značajni i da su njihove sahrane tretirane sa posebnom pažnjom. Budući da je jasno da su neka odojčad i starija deca imala formalne sahrane i druge pogrebne rituale, njihov broj nije ni blizu očekivanog.

Da li su hendikepirana deca bila žrtve čedomorstva?

Neki autori smatraju da su stari Grci decu sa posebnim potrebama i fizičkim nedostacima tretirali drugačije, kako u životu, tako i u smrti. Grčki filozof Plutarh pisao je u „Životu Likurga“ da je polumitski spartanski zakonodavac Likurg uveo stroge zakone za najmlađe. Među njima se izdvaja onaj koji je zahtevao da se novorođena deca odvedu u takozvanu lesche, verovatno javnu zgradu gde bi ih pregledalo veće starešina. Ako bi se pokazalo da je novorođenče čvrsto i snažno, veće bi naredilo da se ono odgaji. Ukoliko bi bilo „deformisano“, bilo bi poslato u apothetai – mesto u podnožju planine Tajget gde bi bilo izloženo i ostavljeno da umre.

Međutim, ne može se sa sigurnošću utvrditi da li su Spartanci iz vremena Likurga zaista nalagali ubijanje hendikepiranih ili „ružnih“ beba. Štaviše, Plutarh je živeo vekovima nakon Likurga, pa se tačnost ovog istorijskog opisa dovodi u pitanje.

Čak iako je priča o čedomorstvu bila prihvaćena među modernim naučnicima skoro 2.000 godina, studija autorke Debi Snid, objavljena u časopisu Hesperia 2021. godine, osporava ovu tvrdnju. Analiza izvora pokazuje da ubijanje beba sa invaliditetom nije bilo zakonom propisana niti uobičajena praksa. Književni tekstovi, arheološki i bioarheološki dokazi ukazuju na to da su roditelji i lekari često brinuli o takvoj deci.

Možemo pretpostaviti da su neka odojčad stradala zbog ekstremnog siromaštva, zlostavljanja i zdravstvenih problema, ali to nije bila redovna praksa.

Masovna grobnica na atinskoj Agori

Tema o čedomorstvu dospela je u fokus javnosti nakon otkrića masovne grobnice sa 449 skeleta odojčadi i fetusa u bunaru na atinskoj Agori. Pored ostataka odojčadi, u bunaru su pronađeni skeleti pasa i grnčarija iz 2. veka pre nove ere. Oni pružaju priliku da se objasni pojava nekih od odojčadi kojima je uskraćeno formalno sahranjivanje i da se ispitaju uzroci i kontekst njihove smrtnosti u helenističkom periodu, pisale su Liston i saradnici u studiji iz 2018. godine.

Bunar, koji je služio za sahranjivanje, otkriven je tokom arheoloških iskopavanja 1937. i 1938. godine, oko 40 metara severno od Hefestovog hrama na Agori. Izgrađen je verovatno u klasičnom periodu kao deo zanatskih radionica, ali je kasnije dobio drugu funkciju. Njegov prečnik iznosi oko jedan metar, a delimično je obložen terakota pločicama.

Na dubini od oko 14 metara primećene su životinjske kosti i verovatno skelet odrasle osobe, a malo ispod toga masovna grobnica sa grnčarijom koja se protezala do dubine od 20,5 metara. Sahrane se datiraju u treću četvrtinu 2. veka pre nove ere.

Većina beba nije umrla u jednom događaju

Iako je bunar otkriven pre skoro jednog veka, detaljne analize skeleta sprovedene su tek decenijama kasnije. U bunaru je potvrđen skelet odraslog muškarca i starijeg deteta, oko 8 godina starosti, ali su većinu činili ostaci najmanje 449 odojčadi i fetusa.

Odrasli muškarac i starije dete pokazuju značajne patologije i verovatno su zbog toga bili sahranjeni u bunaru. Primećene su teške patologije koje su ometale kretanje i druge funkcije.

• U Mesopotamiji otkriveni mogući tragovi fizičkog zlostavljanja deteta stari 6.000 godina
• Da li su Spartanci bacali bolesnu decu sa planine?
• Zagonetno nalazište Lepenski vir – sahrane beba ispod podova kuća

Antropološka analiza skeleta beba otkrila je njihovu starost u rasponu od 26 nedelja u materici do četiri do šest meseci nakon porođaja. Najzastupljenije su bebe starosti od 37 do 38 nedelja, odnosno u onoj dobi kada bi trebalo da se rode. Posebno je važno istaći da sahrane ovih beba nisu rezultat jednog katastrofalnog događaja, već su one umrle u razmaku od nekoliko godina.

Bolesti koje su odnosile živote

Analize su pokazale da je jedna trećina smrti odojčadi pripisana neonatalnom meningitisu, na osnovu prisutnih patoloških promena sa unutrašnjih strana lobanja.

„Broj veoma malih skeletnih elemenata ukazuje na to da je oko 15% beba iz Agore umrlo u gestacijskoj starosti od 24 do 34 nedelje. Ranije rođena deca bi verovatno umrla jednostavno od komplikacija koje su bile povezane sa prevremenim porođajem“, pišu autori u radu iz 2017. godine.

Takođe, brojne bolesti ne ostavljaju tragove na skeletu ili brzo uznapreduju, pa se patologije ne manifestuju. Poznato je da su respiratorne infekcije i dijareja uzrokovale visoku stopu smrtnosti novorođenčadi, a uslovi života u drevnoj Atini bi ih učinili uobičajenim. Danas poznati sindrom iznenadne smrti odojčadi bio je i tada mogući uzrok.

Šta nam govori grnčarija?

U bunaru je pronađena grnčarija koja se uglavnom nalazi u kućnom otpadu iz ovog perioda, a veći deo je verovatno otpad iz radionice i reč je o trpezarijskom posuđu. Svakako, neke od posuda mogu se povezati sa polaganjem tela beba, a reč je o flašicama za hranjenje beba sa izlivcima.

Pronađeno je osam unguentaria (bočica za ulje), netaknutih ili skoro netaknutih, uključujući dva para gotovo identičnih oblika. One predstavljaju najčešći grobni prilog helenističkog perioda i možda su stavljene u bunar kao grobni prilozi.

Zanimljiva su i dva velika lonca za kuvanje i neke posude od fine keramike. Pored toga što ovi oblici imaju jasnu svakodnevnu upotrebu u domaćinstvu, mogli su se koristiti i tokom procesa porođaja za čišćenje deteta i majke. Predmeti takvog oblika spominju se u istorijskim izvorima.

„Ako je dete umrlo, moglo je biti povezano sa preranom smrću i položeno u bunar zajedno sa telom. Važno je napomenuti da su bebe u arhajskom i klasičnom periodu stare Grčke često sahranjivane u posudama, a mnogi od prethodno navedenih oblika potvrđeni su u ovoj upotrebi na grobljima Atine“, ističu autori u radu.

Žrtvovani psi

Pronađeni ostaci pasa ukazuju na neku ritualnu aktivnost povezanu sa sahranjivanjem beba. Psi su bili žrtvovani i to verovatno od strane babica, koje su stavljale bebe u bunar.

Autori rada smatraju da je žrtvovanje praktikovano kako bi se „uklonilo ritualno zagađenje“, jer se verovalo da su i porođaj i prerana smrt značajni uzroci zagađenja kod živih. Psi su ponekad žrtvovani boginji Hekati, koja je takođe bila primalac žrtava kao boginja porođaja i negovateljica dece.

Jedan slučaj nasilja posebno privlači pažnju

Dve najstarije bebe pružaju specifične dokaze o uzrocima smrti. Jedno dete, staro oko šest meseci, imalo je perimortalnu traumu na lobanji, što ukazuje da je pretrpelo udarac oštrim predmetom i preživelo još nekoliko dana nakon povrede. Prisutne su i patološke lezije na donjim udovima, koje su uzrokovane traumom.

Ovi tragovi ukazuju na namerno nasilje, što bi mogao biti jedan od najranijih dokumentovanih slučajeva zlostavljanja dece.

Drugo dete, staro između četiri i šest meseci, patilo je od hidrocefalusa – neurološkog stanja koje u gotovo polovini neonatalnih slučajeva rezultira smrću u prvoj godini života.

Da li je ipak bilo čedomorstva?

S obzirom na to da ne postoje čvrsti dokazi da je čedomorstvo bilo uobičajena praksa u antičkom svetu, to ne znači da se ono nikada nije događalo ili da hendikepirana deca nisu bila njegove žrtve.

Babice su imale zadatak da odmah nakon rođenja procene zdravlje i snagu novorođenčeta, obraćajući pažnju na eventualne fizičke abnormalnosti. Na osnovu dostupnih podataka, malo je verovatno da je većina odojčadi pronađenih u bunaru stradala usled čedomorstva.

Ipak, izdvaja se jedan slučaj starijeg odojčeta koje je, prema analizama, verovatno bilo žrtva višestrukog zlostavljanja, a moguće i infanticida. Iako se ne može sa sigurnošću tvrditi da su deca sa fizičkim nedostacima bila odmah usmrćena, ostaje mogućnost da su neka od njih bila odbačena od strane porodice, javno izložena ili zanemarena do smrti.

Pročitajte i ovo: THE AGORA BONE WELL