Mali, naizgled jednostavni predmeti, pečati, od pečene gline sa lokaliteta Svinjarička čuka kriju jednu od najvećih zagonetki neolitske materijalne kulture.

Širenje neolitskog načina života iz zapadne Azije u jugoistočnu Evropu predstavljalo je jednu od najdubljih transformacija u ljudskoj istoriji. Sa pojavom stalnih naselja, poljoprivrede i novih društvenih odnosa, razvijaju se i novi oblici vizuelne komunikacije: od figurina i nakita do bogato ukrašenih predmeta svakodnevne upotrebe. U tom kontekstu izdvaja se posebno intrigantna kategorija artefakata: neolitski pečati, poznati i kao pintadere.

• Zaboravljeni arhiv iz praistorije: 7.000 glinenih pečatnih otisaka iz Irana
• Poreklo pisanja: od cilindričnog pečata do proto-klinastog pisma
• Arheolozi su otkrili dva pečata starosti 7.000 godina

Iako na prvi pogled deluju skromno, mali predmeti od pečene gline ukrašeni geometrijskim motivima, otvaraju složena pitanja o simbolici, komunikaciji i identitetu praistorijskih zajednica. Upravo takvi primerci otkriveni su na lokalitetu Svinjarička čuka, gde je tokom interdisciplinarnih istraživanja dokumentovano ukupno sedam pečata, od kojih svaki nosi specifične karakteristike. Ovi artefakti pronalaženi su i na lokalitetima iz neolita i bakarnog doba u jugoistočnoj Evropi i zapadnoj Aziji.

Mali predmeti, velika pitanja

Pečati sa Svinjaričke čuke izrađeni su od lokalne gline, iste one koja je korišćena za izradu keramičkih posuda, što ukazuje na njihovu uključenost u svakodnevne proizvodne prakse zajednice. Četiri primerka su manjih dimenzija i mogli su se držati između prstiju, dok tri veća omogućavaju stabilnije rukovanje.

Posebno su zanimljiva dva perforirana primerka. Jedan, veoma mali, verovatno je nošen kao privezak, možda kao amulet ili znak identiteta. Drugi, masivniji, mogao je biti okačen radi lakšeg rukovanja i odlaganja, što upućuje na njegovu praktičnu funkciju u procesu pečatiranja.

Različiti motivi na pečatima

Motivi na pečatima, poput cik-cak linija, talasastih ornamenata i krstova, nisu nasumični. Oni pripadaju širem vizuelnom repertoaru neolitskih zajednica jugoistočne Evrope. Ipak, način njihove izrade varira: od precizno urezanih linija do naglašenih, grubljih rezova, što ukazuje na različite tehnike, ali i moguće razlike u nameni.

Jedan od najzanimljivijih primeraka ima neobičan oblik koji omogućava dvostruku upotrebu ili za otiskivanje isprekidanih linija pečatiranjem, ili za povlačenje paralelnih linija. Ovakav dizajn ukazuje na eksperimentisanje sa formom i funkcijom, dodatno komplikujući interpretaciju ovih predmeta.

Za šta su pečati korišćeni?

Ključno pitanje ostaje: na kojim materijalima su ovi pečati korišćeni? Izostanak direktnih tragova u arheološkom zapisu sugeriše da su otisci nastajali na materijalima koji se nisu očuvali, poput tekstila, kože ili hrane, kao što su hleb i sir. Zakrivljena radna površina većine primeraka sa Svinjaričke čuke snažno podržava ovu pretpostavku, jer bi takav oblik bio nepraktičan za tvrde površine, ali idealan za fleksibilne materijale.

Samo dva pečata imaju ravnu radnu površinu i fino urezane motive, što ukazuje da su mogli biti korišćeni za preciznije otiske na glatkijim podlogama.

Jedna od zanimljivijih, ali i kontroverznijih pretpostavki jeste da su pečati mogli služiti za ukrašavanje tela – nanošenje boje ili privremenih tetovaža. Iako ova ideja nije potvrđena, otvara mogućnost da su pečati imali ulogu u ritualnim i društvenim praksama.

Alati, simboli ili nešto treće?

Iako se često tumače kao rani oblici „štamparskih“ alata, pečati su verovatno imali širu i kompleksniju ulogu. Njihova mala veličina i prenosivost sugerišu da su mogli služiti kao sredstva komunikacije, način da se označi pripadnost, status ili vlasništvo.

Istovremeno, razlike u obliku, veličini i izradi ukazuju da nije postojala jedinstvena funkcija. Naprotiv, svaki pečat je verovatno imao specifičnu ulogu u okviru određenog konteksta. Uprkos decenijama istraživanja i stotinama poznatih primeraka širom jugoistočne Evrope, neolitski pečati ostaju jedna od najzagonetnijih kategorija arheoloških artefakata.

Izvor: Neolithic stamps, autor: Elisabeth Weissensteiner, str. 236, 2025. Zbornik je dostupan besplatno u pdf-u