Iako se smatra jednim od najsurovijih okruženja za život, južna Arabija u neolitu krije iznenađenje. Najnovija arheološka istraživanja iz Omana pokazuju da su lokalne zajednice pre 7.000 godina sistematski lovile i konzumirale ajkule.

Istraživački tim Arheološkog instituta Češke akademije nauka iz Praga otkrio je na lokalitetu Vadi Nafun u Omanu najstariji do sada poznati dokaz sistematske konzumacije velikih morskih predatora u praistoriji. Rezultati pokazuju da su neolitske zajednice južne Arabije, pre oko 7.000 godina, redovno lovile i konzumirale ajkule kao važan deo ishrane.

Monumentalna kolektivna grobnica

Istraživanja na lokalitetu Vadi Nafun sprovode se kontinuirano od 2020. godine, a do sada su rezultirala otkrićem onoga što se smatra najstarijom megalitskom kolektivnom grobnicom u južnoj Arabiji. Međutim, značaj lokaliteta prevazilazi samu pogrebnu arhitekturu – on pruža jedinstven uvid u svakodnevni život, ekonomiju i mobilnost neolitskih zajednica u izrazito sušnom okruženju.

Analize ljudskih skeletnih ostataka ukazale su na iznenađujuće sofisticiran i visoko specijalizovan način ishrane. Tokom prve polovine 5. milenijuma pre nove ere, stanovnici ovog regiona nisu se oslanjali isključivo na kopnene resurse, već su intenzivno eksploatisali more, uključujući i lov na ajkule.

Lov na ajkule u neolitu

„Po prvi put smo uspeli da, koristeći prirodno-naučne metode, dokumentujemo postojanje specijalizovanog lova morskih predatora direktno kroz analizu lokalne sahranjene zajednice“, ističe Alžbeta Danijelisova, direktorka ekspedicije u Omanu i rukovodilac Odeljenja za prirodne nauke i arheometriju pri češkom institutu. „Veza između ove grobne populacije i ajkula predstavlja novo otkriće ne samo za praistoriju Arabije, već i za neolitske kulture u sušnim zonama uopšte.“

Pustinjsko okruženje Omana predstavlja ozbiljan izazov za arheologe, jer ekstremna suša gotovo u potpunosti onemogućava očuvanje organske materije, uključujući kolagen u kostima. Zbog toga standardne biohemijske metode rekonstrukcije ishrane nisu primenljive. Umesto toga, istraživači su se fokusirali na mineralnu komponentu kostiju i zuba.

Rekonstrukcija prošlosti na osnovu zuba

Uzorci zuba sahranjenih pojedinaca transportovani su u laboratorije u Češkoj Republici, gde su detaljno analizirani. Antropolog Jiří Šneberger primećuje da zubi pokazuju neuobičajen obrazac habanja, koji ukazuje ne samo na specifičnu ishranu, već i na moguće korišćenje zuba kao alata.

Rekonstrukcija ishrane sprovedena je analizom stabilnih izotopa bioapatita – mineralne faze kostiju i zuba koja se, za razliku od kolagena, može očuvati u sušnim uslovima. Istraživanje je realizovano u saradnji sa Institutom Maks Plank za hemiju u Majncu, a obuhvatilo je analize izotopa ugljenika, kiseonika, stroncijuma i, pionirski u ovom kontekstu, azota.

Ovakav multidisciplinarni pristup omogućio je preciznu procenu udela morske i kopnene hrane u ishrani, praćenje promena u životnoj sredini tokom života pojedinaca, kao i identifikaciju ljudi koji su poticali iz oblasti udaljenih i do 50 kilometara od Vadi Nafuna.

Analize zuba otkrivaju ishranu

„Na osnovu dosadašnjih rezultata analize stabilnih izotopa, smatramo da je meso ajkule predstavljalo jedan od glavnih izvora hrane i hranljivih materija za ovu populaciju“, navodi Šneberger. Danijelisova dodatno naglašava da je reč o proteinima sa samog vrha morskog trofičkog lanca, što ukazuje na duboko poznavanje morskog okruženja, razvijene tehnike lova i sposobnost upravljanja potencijalno opasnim resursima.

• Naučnici otkrili prvi napad ajkule na praistorijskog čoveka
• Zlatna ogrlica napravljena od zuba megalodona pronađena na Titaniku
• Otkriveni alati od kitovih kostiju stari 20.000 godina

Istraživanja se nastavljaju analizom zubnog kamenca, u kome se mogu očuvati mikroostaci i drevni proteini. Očekuje se da bi upravo ti podaci mogli pružiti direktne biomolekularne dokaze o konzumaciji ajkula.

Rezultati, objavljeni u uglednom naučnom časopisu Antiquity, u velikoj meri menjaju dosadašnju sliku neolitskih društava južne Arabije. Umesto marginalnih zajednica ograničenih oskudnim resursima, pred nama su populacije koje su razvile izuzetno fleksibilne i prilagodljive strategije preživljavanja, kombinujući kopneni lov, sakupljanje, pastoralizam i sistematsku eksploataciju morskih resursa.

Analize stroncijuma dodatno potvrđuju da je Vadi Nafun tokom više od tri veka funkcionisao kao centralno ritualno i kolektivno mesto sahranjivanja, okupljajući različite grupe sa šireg područja. Čini se da je upravo spoj bogatih obalnih resursa i znanja o njihovom korišćenju bio jedan od ključnih faktora društvene i kulturne kohezije ovih neolitskih zajednica.