Arheolozi u Turskoj otkrili su ostatke manje crkvene građevine iz 4. veka ispod poznate Bazilike Svetih Otaca u jezeru Iznik, antičkoj Nikeji. Prema tumačenju istraživačkog tima, upravo bi ova starija crkva mogla biti mesto na kojem je 325. godine održan Prvi vaseljenski sabor.

Otkriće je posebno značajno jer istorijski izvori navode da je sabor održan u „molitvenom domu“, odnosno manjoj crkvenoj građevini, što se prema arheologu Mustafi Şahinu bolje uklapa u novootkrivenu strukturu nego u kasniju baziliku.

Ipak, pojedini stručnjaci koji nisu učestvovali u istraživanjima dovode u pitanje ovakav zaključak, pa identifikaciju lokaliteta treba posmatrati kao važnu, ali još uvek nedokazanu arheološku hipotezu.

Bazilika otkrivena ispod jezera Iznik

Ostaci velike ranohrišćanske bazilike prvi put su uočeni 2014. godine na osnovu snimaka iz vazduha. Tada se građevina nalazila oko 50 metara od obale i približno dva metra ispod površine jezera Iznik.

Iskopavanja su započela naredne godine, a prvih šest godina istraživanja odvijalo se pod vodom. Arheolozi su postepeno otkrivali građevinu poznatu kao Bazilika Svetih Otaca, podignutu oko 380. godine.

Međutim, istraživanja su donela još značajnije otkriće. Ispod bazilike pronađeni su ostaci starije i znatno manje crkvene građevine. Podnica te strukture nalazi se oko 30 centimetara ispod poda kasnije bazilike, što potvrđuje da je starija građevina postojala pre nje.

Za sada nisu pronađeni očuvani zidovi niti dekoracija ove manje crkve. Sačuvana je kamena podna struktura, dok istraživači pretpostavljaju da je značajan deo građevine mogao biti napravljen od drveta.

Da li je ovde održan Prvi vaseljenski sabor?

Prvi vaseljenski sabor održan je u Nikeji 325. godine, u vreme cara Konstantina Velikog. Na njemu su se okupili hrišćanski episkopi kako bi rešili ključne teološke sporove tadašnje Crkve. Sabor je posebno poznat po usvajanju Nikejskog simbola vere, jednog od najvažnijih temelja hrišćanske doktrine.

• Otkriveni mozaici stari 1.600 godina u ranohrišćanskoj crkvi. Donatori sebe nazvali „velikim grešnicima“
• Najstarija hrišćanska crkva na svetu nalazi se u Dura Europosu u Siriji

Prema Mustafi Şahinu, upravo opis koji donosi jedan od učesnika Sabora, Eusebije iz Cezareje, predstavlja važan argument za povezivanje manje crkve sa događajem iz 325. godine. Eusebije navodi da je sastanak održan u „molitvenom domu“, što bi, prema Şahinu, više odgovaralo manjoj građevini nego velikoj bazilici koja je podignuta nekoliko decenija kasnije.

Istraživački tim smatra da bi manja crkva mogla biti povezana sa Crkvom Svetog Neofita, dok bi kasnija velika bazilika predstavljala takozvanu Crkvu Svetih Otaca, podignutu u znak sećanja na Nikejski sabor.

Ipak, za sada nema dovoljno arheoloških dokaza da bi se sa potpunom sigurnošću moglo tvrditi da je upravo ova građevina bila mesto okupljanja episkopa 325. godine.

Crkva povezana sa mučenikom Neofitom

Prema istorijskim izvorima i lokalnoj tradiciji, ranija crkva bila je povezana sa Neofitom, hrišćaninom koji je stradao u Nikeji 303. godine, tokom perioda progona hrišćana u Rimskom carstvu.

TURKEY 🇹🇷

The archeological remains of the Church of Saint Neophytos from the First Council of Nicaea have been uncovered by researchers pic.twitter.com/f9HMH9jvQU

— Catholic Arena (@CatholicArena) July 10, 2026

Prema predanju, Neofit je imao samo 16 godina kada je ubijen zbog odbijanja da prinese žrtvu paganskim bogovima. Nakon mučenja, bičevanja i kamenovanja, pogubljen je odsecanjem glave. Arheološka istraživanja ukazuju da lokalitet nije bio samo mesto jednog pojedinačnog stradanja.

„Groblje mučenika“

Arheolozi su na prostoru bazilike evidentirali oko 300 grobova, od kojih je do sada iskopano 27. Prema Şahinu, pojedini skeletni ostaci pokazuju tragove nasilnih povreda. Zabeležene su polomljene kosti ekstremiteta, kao i povrede lobanja, uključujući perforacije.

Zbog toga istraživački tim lokalitet opisuje kao svojevrsno „groblje mučenika“, a ne samo kao uobičajeno crkveno groblje. Među evidentiranim grobovima nalazi se i 11 dečjih, čije dimenzije ukazuju da su pripadali deci. Njihovi ostaci još nisu iskopani, a antropološka analiza trebalo bi da pruži dodatne podatke o ljudima sahranjenim na lokalitetu.

Zemljotresi promenili istoriju lokaliteta

Prema dosadašnjoj interpretaciji, starija crkva stradala je u snažnom zemljotresu tokom 4. veka. Na njenom mestu je oko 380. godine podignuta velika bazilika. Bazilika je opstala nekoliko vekova, sve dok je nije uništio snažan zemljotres 1065. godine. Tokom narednih vekova ostaci građevine dospeli su pod vodu i ostali skriveni više od 700 godina.

Ironično, upravo klimatske promene omogućile su da lokalitet danas ponovo bude vidljiv. Nivo vode u jezeru Iznik počeo je značajno da opada od 2020. godine, a ostaci bazilike danas su u velikoj meri iznad vode.

Izvori: LiveScience i AFP