Primena savremenih tehnologija omogućila je da se poznati, ali i do sada zanemareni lokaliteti sa toponimom gradina sagledaju na potpuno nov način i ponovo uključe u arheološku interpretaciju ovog dela Podrinja.

Položaj Skelana u dolini Drine i dominantna uzvišenja u njegovoj okolini, označena toponimom gradina, ukazuju na potencijal postojanja praistorijskih utvrđenih naselja, koja se danas, zahvaljujući primeni savremenih arheoloških metoda, mogu sagledati iz nove istraživačke perspektive.

• Veliki grad kod Pavkovića: Prva LiDAR snimanja praistorijske gradine u Republici Srpskoj
• Sprovode se sistematska rekognosciranja u opštini Srebrenica

Analiza topografske karte Skelana i okolnih naselja ukazuje na postojanje pet lokaliteta koji u svom nazivu sadrže toponim grad ili gradina.

Primena savremenih arheoloških metoda

Razvoj savremenih arheoloških metoda tokom poslednjih decenija, naročito primena bespilotnih letelica i računarskih tehnologija, dao je novi zamah u evidentiranju i analizi kako novih, tako i ranije poznatih arheoloških lokaliteta. U okviru ove studije slučaja, uz primenu LiDAR tehnologije, analizirani su lokaliteti Gradina iznad Skelana, Gradac kod sela Radenovića i Gradina kod sela Đurđevac, sa ciljem dobijanja novih saznanja i preciznijeg definisanja njihovih karakteristika. Rad je nedavno objavljen u časopisu Etno-kulturološki problemi.

Lokaliteti tipa gradina

Sam termin gradina u stručnoj literaturi obuhvata različite tipove lokaliteta. Iako se može odnositi i na rimske i srednjovekovne fortifikacije, najčešće označava praistorijska utvrđena naselja na dominantnim položajima, sa fortifikacionim sistemima građenim od trajnih materijala, kao i mesta trajnijeg boravka praistorijskih zajednica koja su omogućavala kontrolu okoline i organizovanje odbrane. Svi lokaliteti identifikovani na topografskoj karti svojim položajem ispunjavaju osnovne uslove za takvu interpretaciju.

U dosadašnjoj literaturi pominju se samo dva – Gradina kod sela Đurđevac, na kojoj se nalazi srednjovekovno utvrđenje Đurđevac, i Grad kod sela Klotjevac, poznat kao stari grad Klotjevac.

Gradina iznad Skelana

Podaci o ovom lokalitetu prikupljeni su tokom arheološkog rekognosciranja koje je 2024. godine sproveo JU Arheološki muzej “Rimski municipium” u Skelanima. Gradina se nalazi na brdu iznad sela Skelani, na nadmorskoj visini od oko 800 metara, i sastoji se od dva uzvišenja. Na nižem su vidljivi rovovi i grudobrani iz Prvog svetskog rata, dok se na višem uzvišenju nalaze ostaci praistorijskog naselja opasanog suhozidom, sa dubokim rovom na zapadnoj strani. Na platou su uočljive i zemunice iz perioda građanskog rata.

Naselje je dugo oko 90 metara, sa maksimalnom širinom od oko 60 metara na severozapadnoj ivici, dok se u središnjem delu sužava na oko 20 metara, a u jugoistočnom delu dostiže širinu od oko 30 metara. Očuvani ostaci suhozida i kule ukazuju na postojanje praistorijske naseobine sa odbrambenom, stambenom i ekonomskom funkcijom.

Gradina kod sela Đurđevac

Gradina kod Đurđevca nalazi se oko 12 km zapadno od Skelana, na istaknutom platou leve obale Drine, na visini nešto većoj od 400 m. Sa ovog položaja pruža se širok pregled okoline, posebno istočnog ulaza u kanjon reke Drine. Na platou su zabeleženi ostaci kvadratne kule i dvorišta dimenzija oko 30,5 × 7 m, delimično očuvani do visine od tri metra, kao i ostaci bedema dužine oko 25 metara na padinama prema reci.

Stari grad Đurđevac pominje se u istorijskim izvorima već 1444. godine, zajedno sa podgrađem, što svedoči o njegovom značaju u kasnom srednjem veku. LiDAR snimci, međutim, ne ukazuju na postojanje praistorijskog naseobinskog horizonta na ovom lokalitetu.

Gradac kod sela Radenovića

Lokalitet Gradac nalazi se oko 15 km zapadno od Skelana i približno 2,5 km severozapadno od Gradine Đurđevac. Dominira istočnim ulazom u kanjon Drine, na ušću potoka Rijeka. Vrh uzvišenja nalazi se na nadmorskoj visini od 487 metara. Ravan plato i strme, teško pristupačne padine pružaju povoljne uslove za naseljavanje i odbranu.

Plato je orijentisan u pravcu severozapad–jugoistok i prati konfiguraciju terena. Dužina naselja iznosi oko 85 metara, dok je širina gotovo ujednačena i iznosi oko 35 metara. LiDAR podaci ukazuju na prisustvo praistorijskog naselja, sličnog onom na Gradini iznad Skelana, što bi trebalo potvrditi terenskim istraživanjima.

Grad kod sela Klotjevac

Srednjovekovno utvrđenje Klotjevac nalazi se u kanjonu Drine, oko 17 km zapadno od Skelana i oko 2,5 km od istoimenog sela. Smešteno je na istaknutoj planinskoj kosi, na nadmorskoj visini od 533 metra. Položaj je omogućavao kontrolu uskog ulaza i izlaza iz kanjona, što mu je davalo izuzetan strateški značaj.

Utvrđenje je prilagođeno terenu i prostire se na zaravnjenoj kosi dimenzija oko 100 × 20 metara. Na terenu su dobro očuvane dve kule povezane delom bedema, kao i ostaci spoljnog zida i drugih struktura. Na terasi ispod grada vidljiv je ostatak objekta poznatog u narodu kao „konjušnica“. Unutar utvrđenja, na uzvišenju zvanom Jatara, nalazi se desetak stećaka, što ukazuje na dugotrajan značaj lokaliteta. Uprkos tome, nisu uočeni nalazi koji bi upućivali na starije, naročito praistorijske horizonte.

Kako zaključuju Živanović i Đajić u radu, istorija arheoloških istraživanja na području Skelana pokazuje izuzetno bogatstvo arheološkog nasleđa, ali i ozbiljne izazove u njegovom evidentiranju i tumačenju. Nedovoljna istraženost, naročito u praistorijskom periodu, jasno ukazuje na potrebu za novim istraživanjima uz primenu savremenih tehnologija, kako bi se ovaj prostor potpunije sagledao i valorizovao.