Arheologija kao naučna disciplina formira se tek u poslednjih oko 150 godina. Ipak, interesovanje za prošlost znatno je starije. Jedan od najranijih zabeleženih primera istraživanja starina vezuje se za vavilonskog kralja Nabonida.

Kralj Nabonid, koji je vladao sredinom 6. veka p. n. e., često se u literaturi opisuje kao „otac arheologije” ili prvi arheolog. Njegova iskopavanja i obnova starijih građevina u Siparu (današnji Irak) i Haranu (današnja Turska) predstavljaju najranije poznate pokušaje sistematskog istraživanja prošlosti. Posebno je bio zainteresovan za pronalaženje i tumačenje natpisa ranijih vladara, koje je koristio i za datovanje objekata.

Nabonid je obnavljao hramove drevnog Vavilona i pokazivao izrazito interesovanje za starije kulturne slojeve, što ga izdvaja među vladarima tog perioda. Ipak, izvori sugerišu da je manje pažnje posvećivao političkim pitanjima i upravljanju državom, dok je više vremena provodio putujući i istražujući starije građevine i svetilišta unutar svog carstva.

Iz tog razloga uvršten je u svojevrsnu arheološku „kuću slavnih“. Napuštanje kraljevskih dužnosti stavio je u službu nekih od najranijih arheoloških istraživanja.

Prvi arheolog – vavilonski kralj Nabonid

Bio je ili privatni kolekcionar ili svojevrsni „kustos“, budući da je njegova zbirka pronađena u glinenoj posudi u kući pored biblioteke. Mora da je bio izuzetno učen čovek, jer je prikupljao upravo one predmete koje bi i savremeni istraživač i poznavalac odabrao. Birao je primerke koji ilustruju istoriju i starine njegove zemlje, kao i običaje iz davnih vremena.

Za savremene istraživače ova zbirka pokazala se od izuzetne koristi, jer je osvetlila mnoge aspekte istorije i topografije Vavilona i pomogla u rešavanju brojnih hronoloških nedoumica.

“Arheološka” istraživanja

Najstariji predmet u posudi bila je glinena pločica iz vremena Sargon of Akkad (krajem 24. i početkom 23. veka p. n. e.), sa njegovim imenima i titulama, od kojih su neke do tada bile nepoznate.

Drugi, mlađi nalaz bila je crna kamena fundaciona ploča Ur-Nammu (kraj 3. milenijuma p. n. e.) sa sumerskim natpisom: „Belu, kralju zemalja, njegovom kralju Ur-Namu, moćnom junaku, kralju Ura, kralju Sumera i Akada, koji je sagradio zidove Nipura.“

Ovaj podatak potvrđuju i opeke sa njegovim imenom i titulama, pronađene u donjim slojevima zidova u Nippur.

Marduk u religiji Mesopotamije je bio glavni bog grada Vavilona i državni bog Vavilona, često nazivan Bel ili Gospod. Ur-Namu ili Ur-Engur, poznat kao i Ur-Gur, bio je osnivač dinastije Sumera u Uru u južnoj Mesopotamiji. Poznat je i po svom zakoniku koji predstavlja najstariji sačuvani zakon.

Zatim se u zbirci nalazila i pločica od pečene gline vladara Bur-Sin iz Ura (kraj 3. milenijuma p. n. e.), kao i jedan od ranih pečata ovog vladara, pronađen u Nippur. Dobro očuvana pločica sadržala je podatke o broju hramova i svetilišta koji su nekada postojali u Nipuru, kao i imena božanstava koja su se tamo poštovala.

Nekoliko ugovornih pločica iz oko 1100. i 1095. godine p. n. e. pruža važne hronološke podatke o vladarima tog perioda. Za asirski period izdvajaju se i dve administrativne ploče koje se odnose na pozajmice i obračun kamata.

• Šta su arheološka istraživanja otkrila o biblijskom gradu Megido-Armagedon
• Prvi arheološki dokazi biblijske bitke na Megidu
• Najstarija mapa sveta otkriva priču o Nojevoj barci

Zanimljiva astronomska zapažanja u vezi sa Devicom i Škorpijom bila su ispisana na drugoj ploči, i, na kraju, postoji deo plana grada Nipura, koji je utvrdjen ideogramom „Belov grad“, sinonim za Nipur, napisan u sredini fragmenta.

Veliki doprinos nauci

Njegov najvažniji poduhvat bila je obnova hrama boga sunca Šamaša u Siparu, iako je bio obnovljen četrdeset pet godina ranije od strane Nabukodonosora. Irački asirolog Hormuzd Rasam otkrio je hram sunca u Siparu i u njemu otkrio Nabonidov cilindar, koji se sada nalazi u Britanskom muzeju, na kome je zabeležena obnova hrama.

Kralj Nabonid se posvetio obnavljanju drevnih svetilišta bogova koja su propala, nadajući se da će time dovesti do velikog religioznog preporoda i usput dobiti naklonost i zaštitu bogova i vratiti za iskazanu im odanost. Njegovo interesovanje za proučavanje prošlosti podstaklo ga je da istražuje istoriju hramova koje je obnovio. Insistirao je da pisari i učeni ljudi njegovog vremena treba da prouče dokaze koje pružaju natpisi koje je otkrio, i na taj način da utvrde datume važnih događaja u prošlosti i redosled kojim su se dogodili.

Potom, u sopstvenim natpisima Nabonid pominje ime kraljevskog osnivača svakog hrama i dodaje da je
živeo toliko i toliko godina pre njega. Tako je doneo veliku korist kasnijim generacijama, i iako su novi dokazi pokazali da njegova hronologija nije uvek bila tačna. Ipak su njegova istraživanja bila ogromna pomoć u daljem istraživanju savremenih istoričara.

---

Izvori: Archaeologists in Antiquity, British Museum, British museum, British museum

osveženo: 18.03.2026.