Nova naučna analiza pokazuje da teorija prema kojoj je masovno trovanje olovom doprinelo padu Rimskog carstva nema čvrsto uporište u dokazima.

Iako je olovo bilo široko prisutno u svakodnevnom životu Rimljana, istraživači zaključuju da njegovi efekti nisu bili toliko katastrofalni niti rasprostranjeni kako se dugo verovalo.

Studija autorki Rakel Simpson i Sandra Garvi-Lok sa University of Alberta kombinuje podatke iz antičkih tekstova, arheoloških nalaza i bioarheoloških analiza kostiju i zuba kako bi pružila mnogo nijansiraniju sliku o izloženosti olovu u rimskom svetu.

Rad je objavljen u časopisu Journal of Roman Archaeology.

Mit koji traje decenijama

Ideja da je olovo doprinelo propasti Rima popularizovana je još 1965. godine, kada je sociolog Siburi Kolum Gilfilan izneo pretpostavku da su neplodnost i zdravstveni problemi među rimskom elitom, izazvani trovanjem olovom, doveli do društvenog i kulturnog opadanja. Kasnije je ovu teoriju dodatno popularizovao naučnik Džerome Nriagu.

Prema toj hipotezi, Rimljani su bili izloženi olovu kroz vino zaslađivano sirupima kuvanim u olovnim posudama, ali i putem vodovodnih cevi napravljenih od istog metala. Smatralo se da je takva svakodnevna izloženost izazivala neurološke probleme, smanjenu plodnost i opšti društveni pad.

Međutim, nova analiza pokazuje da arheološki i bioarheološki podaci ne podržavaju ideju o masovnom trovanju koje bi moglo da objasni pad Carstva.

Vino i „šećer od olova“

Jedan od ključnih argumenata stare teorije odnosio se na sapa ili defrutum – gust sirup od ukuvanog grožđanog soka. Antički autori poput Plinija Starijeg, Katona Starijeg i Kolumela pominju da se takvi sirupi ponekad pripremaju u olovnim posudama, pri čemu nastaje olovni acetat, poznat i kao „šećer od olova“.

Ipak, istraživači ukazuju na važan problem, a to je da arheološki nalazi takvih posuda izuzetno su retki. Takođe, hemijske analize ostataka vina iz rimskih amfora pokazale su znatno niže koncentracije olova nego što bi se očekivalo da je vino redovno bilo zagađeno velikim količinama sape. Zbog toga autori zaključuju da vino i olovni sirupi verovatno nisu bili glavni izvor trovanja širom Rimskog carstva.

Koliko su opasne bile olovne cevi?

Rimljani su poznati po razvijenim vodovodnim sistemima i širokoj upotrebi olovnih cevi (fistulae). Čak i sama reč „plumbing“ potiče od latinske reči plumbum – olovo.

• Zagađenje olovom uzrokovalo smanjenje IQ u starom Rimu
• Stari Rimljani su koristili olovo za sve i svašta, što je bilo opasno po zdravlje ljudi
• Balkan je bio glavni izvor rimskog srebra i zlata dva veka – pokazala nova studija

Iako su još antički autori upozoravali da voda iz olovnih cevi može biti štetna, nova studija pokazuje da je rizik verovatno bio manji nego što se ranije mislilo. Voda je u mnogim rimskim sistemima stalno tekla, što je smanjivalo mogućnost rastvaranja olova. Osim toga, u cevima su se često stvarale naslage krečnjaka koje su pravile zaštitni sloj između vode i metala.

Analize sedimenata iz Trajanovog bazena u Rimu pokazale su povećane koncentracije olova, ali ne na nivou koji bi izazvao masovno akutno trovanje stanovništva.

Neočekivani izvor izloženosti

Najzanimljiviji deo istraživanja odnosi se na svakodnevne predmete pronađene u rimskim domaćinstvima. Naučnici su analizirali 41 publikaciju sa kompletnim inventarima predmeta iz rimskih kuća u Italiji, Britaniji, Kartagini i na Kipru. Ispostavilo se da najčešći predmeti povezani sa olovom nisu bile posude za kuvanje vina, već utezi i popravke keramičkih predmeta olovom.

Rimljani su često popravljali polomljene posude pomoću olovnih zakivaka ili topljenog olova kojim su zatvarali pukotine. Kada bi takve posude dolazile u kontakt sa kiselim tečnostima poput vina ili sirćeta, olovo je moglo prelaziti u hranu i piće. Istraživači smatraju da je upravo to verovatno predstavljalo češći izvor izloženosti u svakodnevnom životu nego što se ranije pretpostavljalo.

Šta otkrivaju kosti i zubi rimske dece?

Bioarheološke analize kostiju i zuba pokazale su da su nivoi olova kod Rimljana veoma različiti, ali uglavnom nisu dovoljno visoki da bi ukazivali na masovno trovanje. Zubi beleže izloženost tokom detinjstva, dok kosti odražavaju izloženost u godinama pre smrti. Većina analiziranih populacija pokazuje relativno niske prosečne vrednosti olova, iako postoje pojedinačni slučajevi veoma visokih koncentracija. Posebno zabrinjavaju nalazi iz rimskog Londinium, gde su kod fetusa i male dece zabeležene izuzetno visoke vrednosti olova, što sugeriše da se ono prenosilo sa majke na dete tokom trudnoće.

Istovremeno, skeleti iz velikih urbanih centara poput Rome i Londinijuma pokazuju više koncentracije olova nego ostaci iz ruralnijih područja današnje Nemačke, Hrvatske ili Španije. To ukazuje da je gradski način života nosio veći rizik izloženosti.

Olovo kao „plastika“ rimskog sveta

Autori studije ističu da je olovo u rimskom svetu bilo gotovo svuda prisutno, od vodovoda i posuđa do kozmetike, alata i zanatske proizvodnje. U tom smislu, porede ga sa plastikom u savremenom društvu. Ipak, zaključak istraživanja je jasan: iako je olovo predstavljalo zdravstveni problem i verovatno doprinosilo određenim oboljenjima i smrtnosti, nema dokaza da je izazvalo široko rasprostranjeno trovanje koje bi moglo objasniti pad Rimskog carstva.