Ispod zidina Petrovaradinske tvrđave, jednog od simbola Novog Sada, arheolozi su otkrili mnogo stariju priču. Pronađeni su tragovi života neandertalaca koji su na tom prostoru boravili pre oko 90.000 godina.

Iako je Tvrđava najpoznatija po svojoj baroknoj arhitekturi i vojnoj istoriji, arheološka istraživanja pokazala su da je ovaj prostor bio naseljavan desetinama hiljada godina pre nego što su podignuti njeni bedemi. Petrovaradinska tvrđava danas predstavlja prvo sistematski istraživano paleolitsko nalazište u Vojvodini i jedno od retkih srednjopaleolitskih lokaliteta u Srbiji.

Otkriveni brojni kameni artefakti

Do otkrića je došlo tokom zaštitnih arheoloških iskopavanja započetih 2002. godine, uoči građevinskih i komunalnih radova na prostoru Tvrđave. Arheolozi su najpre, ispod neolitskih slojeva, u lesu primetili artefakte od okresanog kamena koji su ukazivali na mnogo starije ljudsko prisustvo. Već naredne godine započeta su sistematska istraživanja pleistocenskih slojeva u saradnji sa Filozofskim fakultetom u Beogradu.

Tokom iskopavanja otkriveni su brojni kameni artefakti: odbici od kremena i kvarca, različite vrste strugača, nazupčano oruđe i karakteristični levaluazijenski odbici, tipični za srednji paleolit i neandertalske zajednice. Posebnu pažnju istraživača privukla je masivna bifacijalno okresana postruška, retka za prostor južne Panonije, koja ukazuje na kulturne veze sa severnim delovima Karpatske kotline.

Stanište neandertalaca na Dunavu

Utvrđeno je da najstariji horizonti potiču iz perioda pre oko 90.000 godina. Arheolozi smatraju da su u to vreme prostor današnjeg Petrovaradina povremeno naseljavale grupe neandertalaca, verovatno koristeći uzvišenje iznad Dunava kao pogodnu stanicu tokom kretanja kroz Panonsku niziju.

• Srpski naučnici u međunarodnom timu: kasni neandertalci potiču od jedne populacije
• U pećini iznad Trajanove table na Đerdapu živeli su neandertalci i moderni ljudi
• Arheološka istraživanja paleolita u pećinama u Podunavlju i Ponišavlju

Istraživanja su pokazala da su neandertalci na lokalitet donosili i već gotove alatke. Većina artefakata napravljena je od belog kremena sa Fruške gore, udaljene oko 15 kilometara, dok su neki materijali verovatno stizali i sa znatno udaljenijih područja. Prisustvo nagorelih artefakata ukazuje i na upotrebu vatre, kao i na mogućnost da su pojedine grupe na ovom mestu boravile duže vreme.

Tragovi mlađeg perioda

Pored srednjopaleolitskih slojeva, otkriveni su i nalazi iz mlađeg perioda, uključujući gravetijenske artefakte stare između 31.000 i 26.000 godina. To pokazuje da je prostor južne Panonije bio naseljen i neposredno pred vrhunac poslednjeg ledenog doba.

Otkrića sa Petrovaradinske tvrđave značajno su promenila sliku o paleolitu južne Panonije. Arheolozi su pokazali da su kulture sa bifacijalnim oruđem, inače karakteristične za severnije delove Evrope, bile prisutne i na prostoru današnje Srbije. Istovremeno, lokalitet pruža retke dokaze o kasnim neandertalskim zajednicama koje su živele neposredno pre pojave ranog gornjeg paleolita.

Izvori: Naučni rad Quaternary International 746 (2025) Knjiga Middle Palaeolithic Settlement at Petrovaradin Fortress