Tokom arheoloških istraživanja na Novom Brdu otkriveni su ostaci srednjovekovne ostave, sakrivene u velikoj keramičkoj posudi u unutrašnjosti kule.

Nalaz čine pozlaćeni meda­ljon sa predstavom evharistije i jelena, kao i dva predmeta sa srebrnim drškama, za koje se smatra da su pripadali raskošnom priboru za pisanje. Rad je objavljen u časopisu Зборник Народног музеја XIII/1 Археологија.

Grad srebra i bogatstva

Tvrđava Novo Brdo se nalazi istočno od Kosova polja i tokom 14. i prve polovine 15. veka predstavljalo je jedan od najznačajnijih rudarskih centara jugoistočne Evrope. Njegov razvoj bio je zasnovan na eksploataciji bogatih nalazišta srebra i olova, a procenjuje se da su novobrdski rudnici u periodu najvećeg uspona proizvodili više od sedam tona srebra godišnje.

• Tipar kneza Lazara ipak nije tipar
• Jedinstveno otkriće na Rudniku: 600 godina stari srednjovekovni tegovi
• Balkan je bio glavni izvor rimskog srebra i zlata dva veka – pokazala nova studija

Rudarska proizvodnja započela je krajem 13. veka dolaskom Sasa, rudara nemačkog porekla, koji su doneli napredna znanja o eksploataciji rude. Tokom narednih decenija grad je doživeo izuzetan privredni procvat. U njemu su živeli Srbi, Sasi, Dubrovčani, Grci i drugi trgovci i zanatlije, dok su novobrdski srebrni dinari bili poznati širom regiona.

U vreme despota Stefana Lazarevića i Đurđa Brankovića Novo Brdo bilo je među najvažnijim ekonomskim centrima srpske države. Bogatstvo grada bilo je toliko veliko da su savremenici često poistovećivali Novo Brdo sa samim pojmom bogatstva.

Nova arheološka istraživanja nakon pola veka

Prva značajnija arheološka istraživanja tvrđave Novo Brdo sprovedena su sredinom 20. veka, uglavnom na prostoru Malog grada, Katedrale, Saške crkve i drugih važnih objekata. Nakon toga usledila je višedecenijska pauza. Nova istraživanja pokrenuta su 2015. i 2016. godine u okviru projekta revitalizacije fortifikacija Novog Brda i konzervacije Malog grada. Upravo tokom tih radova otkriven je niz novih nalaza koji bacaju svetlo na poslednje vekove života srednjovekovnog grada. Među najzanimljivijim otkrićima nalazi se i ostava pronađena u unutrašnjosti kule 8.

Srednjovekovna ostava na tvrđavi Novo Brdo

Istraživači su zaključili da je ostava namerno skrivena u zemljanom nasipu unutar kule, u sloju koji je nastao početkom 15. veka. Sama posuda, veliki lonac sa dve naspramno postavljene drške, poslužila je kao recipijent za dragocenosti. Po svemu sudeći, nije bila namenjena običnom kućnom korišćenju, već je predstavljala mesto za skrivanje vrednih predmeta u trenutku opasnosti.

Najvredniji predmet iz ostave je pozlaćeni meda­ljon, deo luksuzne čaše u obliku plitke zdelice. Na njemu su prikazani paunovi oko kantarosa, dok je u središtu figura jelena, što nosi snažnu simboliku Hrista, izvora života i spasenja. Druga dva predmeta tumače se kao deo pribora za pisanje: jedan kao oštrilo, a drugi kao mali nožić za pripremu i čišćenje pisaljke od trske. Njihova izrada, ukras i mogućnost kačenja o pojas pokazuju da nisu bili samo funkcionalni, već i statusni predmeti.

Na osnovu stila i dekoracije, predmeti se datuju u kraj 14. ili početak 15. veka. To znači da su nastali u vreme kada je Novo Brdo bilo jedan od najvažnijih rudarskih i trgovačkih centara srednjovekovne Srbije. Grad je tada privlačio bogate trgovce, rudare, zanatlije i ljude različitog porekla, a među stanovništvom su se izdvajali imućniji građani koji su svoj položaj pokazivali upravo kroz skupocene predmete i reprezentativnu opremu.

Imućni građanin vlasnik ostave

Prema tumačenju autora rada, imućni građanin Novog Brda svoj status nije pokazivao samo bogatom odećom ili kućom, već i predmetima koje je nosio uz sebe. Posebno je zanimljiv srebrni pribor za pisanje, koji je verovatno bio zakačen za pojas i jasno vidljiv okolini. U kasnom srednjem veku pismenost nije bila uobičajena veština, pa je ovakav pribor predstavljao mnogo više od običnog alata. On je pokazivao da njegov vlasnik pripada obrazovanom i uglednom sloju društva, verovatno trgovcima, činovnicima ili ljudima povezanim sa upravom i rudarskim poslovima. Bogato ukrašene srebrne drške dodatno su naglašavale društveni položaj vlasnika.

Ni pozlaćena čaša, čiji je deo bio pronađeni meda­ljon, nije bila običan predmet. Takvo luksuzno posuđe koristilo se u svečanim prilikama i predstavljalo je simbol bogatstva i prestiža domaćinstva. Posedovanje predmeta izrađenog od srebra i pozlate govorilo je o finansijskoj moći porodice, dok je složena hrišćanska simbolika ukazivala i na kulturni i duhovni ugled.

Dragocenosti sakrivene pred ratom

Autori rada smatraju da je vlasnik ostave bio bogat stanovnik Novog Brda, verovatno povezan sa rudarstvom ili trgovinom luksuznom robom. Dragocenosti su, najverovatnije, sakrivene tokom jedne od osmanskih opsada i napada na grad, pre svega u vreme velikog pritiska koji je usledio 1439. godine, a potom i pri zauzimanju Novog Brda 1441. godine. Manje je verovatno da je ostava skrivena tokom konačnog pada grada 1455. godine.

Zanimljivo je da stanje nalaza ukazuje da je ostava verovatno naknadno otkopana. Čini se da je vlasnik ili neko od njegovih naslednika uspeo da preuzme veći deo sadržaja, dok su u posudi ostali samo manji predmeti. To bi objasnilo zašto su meda­ljon i delovi pribora za pisanje pronađeni razdvojeni i zašto je jedan od njih završio izvan same posude.

Ovaj nalaz ne govori samo o bogatstvu srednjovekovnog Novog Brda, već i o svakodnevnom životu njegovih stanovnika, njihovom ukusu, društvenom položaju i pokušajima da se dragocenosti sačuvaju u nesigurnim vremenima.