Na jugozapadnim obroncima Kopaonika, na čak 1.800 metara nadmorske visine, nalazi se jedan od najneobičnijih arheoloških lokaliteta u Srbiji – Nebeske stolice.

Okružen stoletnim četinarima i sa pogledom koji oduzima dah, ovaj lokalitet spaja prirodne lepote, istoriju i duhovnost na mestu koje vekovima živi u narodnom predanju.

Arheološka istraživanja sprovedena krajem devedesetih godina potvrdila su da se ispod zemlje zaista kriju ostaci ranohrišćanske crkve, čime je potvrđena dugovekovna tradicija koja je ovo mesto smatrala svetim.

Crkva posvećena Svetom Prokopiju

Najznačajnije otkriće predstavlja ranohrišćanska bazilika iz 5. ili 6. veka, podignuta od lomljenog i pritesanog kamena povezanog krečnim malterom. Crkva je bila posvećena Svetom Prokopiju, jednom od najpoštovanijih ranohrišćanskih mučenika i zaštitniku rudara.

Ovakva posveta nije slučajna. Kopaonik je još od antičkog doba bio poznat kao bogato rudarsko područje, pa je Sveti Prokopije, zaštitnik rudara i kamenoresca, imao posebno mesto u životu stanovnika ovog kraja. Njegov praznik i danas se obeležava liturgijom upravo na Nebeskim stolicama, čuvajući sećanje na vekovima staru svetinju.

Mesto koje je čuvalo narodno predanje

Lokalitet je u narodu poznat kao Crkvina Svetog Prokopija, dok naziv Nebeske stolice potiče od dominantne stene koja se uzdiže iznad okoline. Predanje kaže da je upravo ovaj prizor inspirisao vojvodu Živojina Mišića, koji je krajem 19. veka ovo mesto nazvao Nebeskim stolicama.

• Ranohrišćanska bazilika u Cimu kod Mostara: arheološka istraživanja i izazovi očuvanja
• Najstarija hrišćanska crkva na svetu nalazi se u Dura Europosu u Siriji
• Arheolozi otkrili jedinstveni dvojni baptisterijum u Izraelu

Iako su ostaci crkve vekovima bili zatrpani zemljom, uspomena na svetilište nikada nije nestala iz kolektivnog pamćenja stanovništva Kopaonika.

Otkriveni mozaik sa simbolikom ranog hrišćanstva

Jedno od najvrednijih otkrića predstavlja deo polihromnog podnog mozaika, izrađenog u tehnici opus tessellatum. Sačuvan je samo manji segment, ali je dovoljan da pokaže raskoš nekadašnjeg poda bazilike.

Na mozaiku su prikazani geometrijski i zoomorfni motivi, među kojima se izdvajaju ptica, odnosno paun, jedan od najvažnijih simbola ranog hrišćanstva koji predstavlja besmrtnost i večni život.

Mozaik je izveden u beloj, crvenoj i plavičastoj boji, koje su u ranovizantijskoj umetnosti imale duboku simboliku. Plava je predstavljala večnost i nebeski svet, crvena zemaljski život i životvornu snagu, dok je bela označavala božansku svetlost i čistotu.

Freske, kandila i tragovi liturgijskog života

Pored mozaika, arheolozi su pronašli fragmente fresaka, delove prozorskog stakla, kao i perforirani krst koji je pripadao polijeleju, velikom crkvenom svećnjaku kojim je osvetljavan unutrašnji prostor bazilike.

Pronađeni su i brojni drugi nalazi iz perioda kada je crkva bila u upotrebi: novčići iz 5. i 6. veka, pojasna kopča vojnika, kao i skelet za koji se pretpostavlja da pripada upravo jednom vojniku iz tog vremena.

Zašto je lokalitet toliko važan?

Otkriveni mozaik predstavlja jedan od ključnih elemenata za datovanje bazilike u 5. ili 6. vek, a svojim stilskim karakteristikama povezuje Nebeske stolice sa najznačajnijim ranohrišćanskim centrima na prostoru nekadašnje Dardanije, Makedonije i Novog Epira.

Nažalost, mozaik je tokom vekova ozbiljno oštećen, između ostalog i loženjem vatre na lokalitetu. Zbog toga je pažljivo podignut, konzerviran i premešten na bezbedno mesto, gde se čuva u okviru Nacionalnog parka Kopaonik.

Nebeske stolice danas nisu samo jedan od najlepših vidikovaca Srbije već i izuzetno vredan spomenik ranog hrišćanstva.