Nova analiza pokazala je da su gotovo svi okovani muškarci iz masovne grobnice kod Atine odrasli u Atici.

Masovna grobnica sa 79 okovanih muškaraca otkrivena je 2016. godine tokom arheoloških iskopavanja groblja Faleron, u blizini Atine. Mnogi muškarci bili su vezani ili okovani metalnim lancima.

Godinama su među mogućim objašnjenjima pominjani zarobljeni neprijatelji, pirati, strani plaćenici, ali i ljudi stradali u političkim sukobima unutar same Atine. Nova bioarheološka studija sada snažno pomera tumačenje u jednom pravcu: velika većina muškaraca iz masovne grobnicenije bila poreklom iz nekog udaljenog kraja, već je detinjstvo provela u Atici.

Grobnica koja je promenila sliku o nasilju u Atini

Gorblje u Faleronu bilo je u upotrebi tokom dugog perioda, od kraja 8. veka pre nove ere pa sve do kasnijih perioda. Na lokalitetu je pronađeno više od 2.000 ukopa, među kojima se posebno izdvajaju takozvani Esplanada ukopi.

U njima je bilo sahranjeno 79 muškaraca, uglavnom mlađih odraslih osoba. Njihova tela bila su raspoređena u tri reda, a prisustvo metalnih okova i neuobičajen način ukopa ukazivali su na nasilnu smrt i zarobljenički status.

Ranija istraživanja već su pokazala koliko je ovaj kontekst neobičan. Međutim, pitanje porekla ljudi ostalo je otvoreno. Ako su bili stranci, moglo se pretpostaviti da je reč o zarobljenicima ili neprijateljima dovedenim u Atinu. Ako su, međutim, bili lokalni stanovnici, onda je priča sasvim drugačija. Tada masovna grobnica postaje svedočanstvo nasilja koje se odvijalo unutar same zajednice.

Zubi čuvaju trag detinjstva

Da bi odgovorili na pitanje gde su ovi ljudi odrastali, istraživači su koristili analizu izotopa stroncijuma. Stroncijum je prirodni hemijski element koji se nalazi u stenama i zemljištu. Putem biljaka, vode i hrane ulazi u lanac ishrane, a zatim i u ljudski organizam. Odnos različitih izotopa stroncijuma zavisi od geološke sredine.

Posebno je važna zubna gleđ. Ona se formira tokom detinjstva i nakon toga se ne obnavlja na isti način kao koštano tkivo. Zbog toga njen izotopski sastav može sačuvati informaciju o geološkom području u kojem je osoba provodila deo detinjstva.

U novoj studiji analizirani su uzorci 163 osobe sa faleronskog groblja. Među njima je bilo 66 muškaraca iz Esplanada masovnih grobnica, dok su ostali poticali iz drugih delova groblja. Istraživači su njihove rezultate uporedili sa izotopskim rasponom karakterističnim za Atiku.

Gotovo svi muškarci iz grobnice imali su lokalni signal

Rezultat je bio iznenađujući. Od 66 analiziranih muškaraca iz Esplanade, 64 osobe, odnosno 96,9 odsto, imale su izotopske vrednosti kompatibilne sa lokalnim poreklom iz Atike.

Samo dvojica muškaraca pokazala su vrednosti koje ukazuju na poreklo izvan lokalnog područja. Još važnije, njihovi rezultati nisu se značajno razlikovali od rezultata drugih osoba sahranjenih na faleronskom groblju.

Drugim rečima, ljudi koji su završili u okovima i masovnoj grobnici po svom rezidencijalnom poreklu nisu predstavljali neku jasno izdvojenu grupu. Bili su, po svemu sudeći, deo iste lokalne populacije kao i mnogi drugi ljudi sahranjeni na groblju.

Autori studije zato zaključuju da je nasilje kojem su bili izloženi prvenstveno bilo usmereno „ka unutra“ – prema ljudima koji su živeli u istom društvenom i geografskom prostoru.

Nisu svi stanovnici Atike nužno bili Atinjani

Ovde je važno napraviti jedno naučno ograđivanje. Analiza izotopa stroncijuma ne može jednostavno da kaže: „ovo je bio Atinjanin“. Ona pre svega pokazuje gde je osoba provodila deo svog detinjstva, odnosno da li se njen izotopski signal uklapa u lokalni geološki okvir.

• Izgubljeni vojnici: masovna grobnica iz dinastije Han
• Rimski vojnici bačeni u bunar: masovna grobnica iz 3. veka otkrivena u Osijeku

Zato je preciznije reći da su analizirani muškarci većinom bili lokalnog porekla i da su odrastali u Atici, nego da su svi bili Atinjani u političkom ili građanskom smislu. To je važna razlika, posebno kada govorimo o društvu arhaične Grčke, u kojem pojmovi lokalnog porekla, pripadnosti zajednici i političkog statusa nisu imali isto značenje.

Unutrašnji sukobi doveli do strašnih zločina?

Nova analiza ne daje konačan odgovor na pitanje ko ih je tačno osudio na smrt. Ona, međutim, sužava prostor za pojedina objašnjenja. Ako su gotovo svi bili lokalni stanovnici, teško je ovu grupu objasniti kao jednostavno zarobljenu vojsku stranaca ili grupu stranih plaćenika. Umesto toga, pažnja se ponovo usmerava na unutrašnje političke i društvene sukobe u Atici tokom Arhaičnog perioda.

• Tajne neolitskog naselja: Skeleti bez glava otkrivaju neobične običaje stare 7.000 godina
• Masakr u gvozdenom dobu na Gomolavi otkriva ciljano uništavanje žena i dece pre 2.800 godina

Atina je tada prolazila kroz velike društvene i političke promene. Sukobi između aristokratskih porodica, različitih društvenih grupa i pojedinaca koji su pokušavali da osvoje ili zadrže političku moć bili su deo šireg procesa formiranja atinske države i kasnijeg razvoja demokratije.

---

Izvor: Julianne R. Stamer, Jessica E. Rothwell, Kelly J. Knudson, Jane E. Buikstra et al., “Investigating the residential history of the Esplanada mass graves at Phaleron, Greece”, Journal of Archaeological Science: Reports, Vol. 74, 2026, DOI: 10.1016/j.jasrep.2026.105952.