U antičkoj Mursi, današnjem Osijeku, pronađena je masovna grobnica sa ostacima najmanje 43 osobe, a za razliku od ranijih sličnih nalaza u kojima su sahranjeni vojnici stradali u sukobu, ovaj neobičan nalaz mogao bi da čuva tragove velike epidemije.

Arheolozi su otkrili masovnu grobnicu unutar rimskog bunara u kojoj je bilo sahranjeno stanovništvo za vreme Ciprijanove kuge. Epidemija je moguće pogodila rimski grad Mursu tokom 3. veka.

Preliminarni rezlutati istraživanja predstavljeni su na 25. konferenciji evropskog udruženja za paleopatologiju u Berlinu.

„Ova masovna grobnica otkrivena je 2008. godine tokom zaštitnih istraživanja u centru Osijeka, između Tvrđe i Donjeg grada, na prostoru današnjeg Građevinskog i arhitektonskog fakulteta Sveučilišta Josipa Jurja Strossmayera u Osijeku“, rekao je za portal Sve o arheologiji dr Mario Novak, viši naučni saradnik pri Institutu za antropologiju u Zagrebu.

Istraživanja je vodila Slavica Filipović iz Muzeja Slavonije, kasnije Arheološkog muzeja Osijek. Nalaz je otkriven na zapadnoj nekropoli antičke Murse (Colonia Aelia Mursa), koja je bila u upotrebi tokom 3. i 4. veka.

Tokom istraživanja registrovan je veći broj grobova, arhitektonskih elemenata i antičkih bunara. Upravo je jedan od njih otkrio neobičan sadržaj – veću količinu pomešanih ljudskih skeletnih ostataka.

Kako objašnjava dr Novak, nije reč o naknadnom čišćenju groblja radi oslobađanja prostora za nove ukope. U ovom slučaju iskorišćen je već postojeći, presušeni antički bunar u koji je sahranjen veći broj ljudi, verovatno žrtava jednog katastrofalnog događaja. Radilo se o masovnoj grobnici ljudi, stradalih tokom nekog katastrofalnog događaja, unutar antičkog bunara.

U masovnoj grobnici sahranjeni su odrasli i deca

Preliminarna bioarheološka analiza pokazala je da se u grobnici nalaze ostaci najmanje 43 osobe: 16 dece i adolescenata i 27 odraslih. Ono što ovaj nalaz čini posebno značajnim jeste njegova demografska struktura. Među sahranjenima su zastupljeni pripadnici oba pola i različite starosne grupe, od male dece do starijih osoba. „U masovnoj grobnici iz Murse najverovatnije je sahranjeno lokalno stanovništvo, tj. civili, najmanje njih 43“, kaže dr Novak.

Takva struktura bitno se razlikuje od tri druge masovne grobnice otkrivene na prostoru zapadne nekropole Murse. U njima su, prema dosadašnjim istraživanjima, sahranjeni odrasli muškarci, odnosno vojnici koji su stradali tokom ili nakon bitke kod Murse 260. godine. Više o tome: Rimski vojnici bačeni u bunar: masovna grobnica iz 3. veka otkrivena u Osijeku

Za te skelete sprovedene su radiokarbonske, bioarheološke, izotopske i analize drevne DNK, a rezultati ukazuju na povezanost sa vojnim sukobom između vojske cara Galijena i trupa uzurpatora Ingenua. Nova masovna grobnica, međutim, ne pokazuje iste karakteristike.

Tela su verovatno bačena u bunar ubrzo nakon smrti

Iako su skeletni ostaci bili izrazito pomešani, arheološki kontekst i očuvanost pojedinih delova omogućili su istraživačima da rekonstruišu nekoliko celih skeleta. Na osnovu toga istraživači zaključuju da u bunar nisu dospeli samo pojedinačni skeletni ostaci, već čitava tela, koja su u trenutku polaganja još bila povezana mekim tkivom.

„U nekoliko slučajeva smo uspeli ‘sastaviti’ čitave skelete, što nam ukazuje da su tela ubačena dok su još bila okružena i povezana mekim tkivom, najverovatnije odmah nakon smrti“, objašnjava dr Novak.

Vertikalna stratigrafija i direktni radiokarbonski datumi dodatno ukazuju na kratku epizodu sahranjivanja. Prema dosadašnjim rezultatima, tela nisu sahranjivana tokom dužeg perioda, već su najverovatnije odjednom dospela u bunar. Datumi za sada ukazuju na sredinu ili drugu polovinu 3. veka.

Epidemija, a ne bitka?

Jedno od ključnih pitanja jeste – šta se dogodilo ljudima koji su završili u bunaru? Na njihovim kostima nisu pronađene perimortalne povrede, odnosno tragovi trauma nastalih u vreme smrti koji bi ukazivali na masovno nasilje ili oružani sukob. To je jedan od razloga zbog kojih istraživači ovu grobnicu ne povezuju sa bitkom kod Murse.

„Za razliku od tri masovne grobnice u kojima su pronađeni ostaci odraslih muškaraca na čijim kostima je pronađen čitav niz perimortalnih posekotina, u ovom slučaju nismo naišli niti na jednu perimortalnu traumu“, kaže dr Novak.

Istovremeno, registrovane su različite antemortalne povrede, poput zaraslih preloma rebara i dugih kostiju, ali one ne ukazuju na događaj koji bi neposredno doveo do smrti većeg broja ljudi.

Zbog toga istraživači trenutno imaju drugačiju hipotezu, a to je da su ljudi sahranjeni u bunaru mogli su biti žrtve zarazne bolesti. Posebno je zanimljivo što se hronološki okvir nalaza uklapa u period takozvane Ciprijanove kuge, pandemije koja je tokom 3. veka zahvatila veliki deo Rimskog carstva, približno između 250. i 270. godine.

„S obzirom da su analize drevne DNK patogena u toku, uskoro bi mogli dobiti odgovor i na ovo pitanje“, navodi dr Novak.

Šta su još pokazale analize skeleta?

Bioarheološka analiza pokazala je čitav niz promena na kostima i zubima. Među najčešćim nalazima su oboljenja zuba i alveolarne kosti, degenerativne promene na pršljenovima i velikim zglobovima, periostalne promene i Šmorlovi defetki na pršljenovima.

Kod dece i adolescenata registrovani su i pokazatelji fiziološkog stresa, dok su zabeleženi i pojedinačni slučajevi intrakranijalne infekcije, metaboličkih poremećaja, antemortalnih povreda, kao i mogući slučajevi patuljastog rasta i mikrocefalije.

Ko je bio čovek visok svega 135 do 140 centimetara?

Među ljudskim ostacima iz masovne grobnice nalazi se i jedan posebno neobičan slučaj. Tokom preliminarne analize istraživači su izdvojili nekoliko kostiju koje su najverovatnije pripadale osobi izrazito niskog rasta. Reč je, prema trenutnoj proceni, o mlađem odraslom muškarcu.

• Masovna grobnica okovanih muškaraca kod Atine krije novu tajnu: oni nisu bili strani osvajači
• Arheolozi otkrili da se pre 6.200 godina dogodio masakr u Potočanima
• Tajne neolitskog naselja: Skeleti bez glava otkrivaju neobične običaje stare 7.000 godina

„Sačuvane kosti glave, ruku i nogu proporcionalne su veličine, ali izuzetno male“, objašnjava dr Novak. Preliminarne rekonstrukcije ukazuju da je osoba za života mogla biti visoka svega oko 135 do 140 centimetara. Ipak, istraživači su za sada oprezni. Očuvanost skeleta nije dovoljno dobra da bi se iz njega izvuklo mnogo više podataka. „Nažalost, premalo je kostiju sačuvano da bi nešto detaljnije mogli reći o životu te osobe“, kaže dr Novak.

---

Analize ostataka svih ovih grobnica sprovode se u okviru istraživačkog projekta ANCIENTROMANS, koji finansira Hrvatska zaklada za znanost. Skeletni materijal danas se čuva u Arheološkom muzeju Osijek i Muzeju Slavonije u Osijeku, gde su sprovedene preliminarne bioarheološke analize i uzorkovanje. Pred istraživačima su sada dodatne analize izotopa stroncijuma, drevne DNK i DNK drevnih patogena.

Dr Mario Novak ovom prilikom posebno ističe dobru saradnju sa kolegama iz Arheološkog muzeja Osijek tokom istraživanja masovnih grobnica. Zahvalio je pre svega Slavici Filipović, koja je vodila arheološka iskopavanja, kao i direktoru muzeja Tomislavu Hršaku i kustosici Petri Grizelj.