Arheolozi su otkrili prvi arheološki i genetički dokaz masovne grobnice povezane sa Justinijanovom kugom iz 6. veka.

U napuštenom rimskom hipodromu u drevnom gradu Gerasi, današnjem Džerašu u Jordanu, arheolozi su otkrili nešto što se decenijama smatralo „nedostajućim dokazom“. Pronašli su prvu arheološki i genetički potvrđenu masovnu grobnicu povezanu sa Justinijanovom kugom, Justinijanova kuga je najranija pandemija zabeležena u istorijskim izvorima.

Pandemija koja je promenila svet

Ovo otkriće, objavljeno u časopisu Journal of Archaeological Science, ne samo da potvrđuje dramatične opise savremenika iz 6. veka, već po prvi put omogućava da se pandemija sagleda kroz stvarne živote ljudi koji su je doživeli i u njoj umrli.

• Prvi potvrđeni slučaj kuge u starom Egiptu
• Kuga je možda poubijala ljude u mlađem kamenom dobu
• Naučnici su otkrili potencijalno mesto porekla Crne smrti ili kuge analizom DNK iz zuba

Justinianova kuga pojavila se oko 541. godine i u talasima je pogađala Mediteran i Bliski istok više od dva veka. Smatra se da je odnela desetine miliona života unutar Vizantijskog carstva, ali uprkos brojnim pisanim izvorima, arheološki dokazi masovnog mortaliteta dugo su izostajali. To je otvorilo prostor sumnjama: da li je pandemija zaista bila toliko razorna? Masovna grobnica iz Džeraša sada daje jasan odgovor.

Potreba za brzim sahranjivanjem

Istraživački tim, predvođen dr Rejs Jiang sa Univerziteta Južne Floride, utvrdio je da se u hipodromu nalazi više od 200 individua sahranjenih u veoma kratkom vremenskom periodu. Tela su polagana direktno na slojeve keramičkog šuta, bez ikakvog reda ili pogrebnih obreda tipičnih za antičke nekropole.

Takav način sahranjivanja jasno ukazuje na vanrednu situaciju – nagli, katastrofalni pomor stanovništva koji je zahtevao brzu i improvizovanu reakciju zajednice. Ovo nije groblje koje je nastajalo decenijama. Već je reč o jednom, sinhronom događaju masovne smrti.

DNK kao svedok pandemije

Analizom drevne DNK, uzete iz zuba pokojnika, potvrđeno je prisustvo bakterije Yersinia pestis, uzročnika bubonske kuge. Time je masovna grobnica iz Džeraša direktno povezana sa Justinijanovom kugom i prvi put u arheološkom kontekstu Mediterana.

Ranija istraživanja tima već su dokazala prisustvo patogena; novo istraživanje ide korak dalje i postavlja ključno pitanje: ko su bili ljudi koji su umrli?

Mobilna populacija zarobljena krizom

Bioarheološki i genetički podaci pokazuju da su sahranjeni bili raznovrsna starosna grupa: muškarci i žene, deca, adolescenti i odrasli u punoj životnoj snazi. Ono što ih povezuje jeste visoka mobilnost. Reč je o ljudima koji su se, u normalnim okolnostima, kretali unutar carstva: trgovci, radnici, vojnici, robovi, sezonski stanovnici urbanih centara.

Na standardnim nekropolama, ovakve populacije se gube u statistici i njihovo poreklo se razvodnjava generacijama lokalnih brakova i migracija. Međutim, u trenutku krize, bolest ih je zatekla na jednom mestu i u istom vremenu, ostavljajući jasan arheološki trag i o „običnim“ ljudima.

Grad u karantinu

Džereša je u 6. veku bila važan trgovački i urbani centar, gusto naseljena i snažno povezana sa širim regionom. Upravo takvi gradovi predstavljali su idealno okruženje za širenje pandemije, baš kao i danas.

Istraživači ukazuju na zapanjujuće paralele sa savremenim iskustvima: nagli prekid kretanja, koncentraciju ljudi, povećanu ranjivost mobilnih i marginalizovanih grupa. Pandemije, kako ističe dr Jiang, nisu samo biološki, već duboko društveni događaji.

Otkrivanje masovne grobnice u Džerašu direktno osporava teorije koje umanjuju razmere Justinijanove kuge zbog navodnog izostanka demografskog ili ekonomskog kolapsa. Kako istraživači naglašavaju, razorna bolest ne mora nužno da dovede do sloma države da bi bila stvarna i smrtonosna.