Arheologija bi trebalo da se bavi proučavanjem prošlosti na osnovu materijalnih ostataka. Međutim, na Balkanu pojedine arheološke teme odavno su izašle iz okvira naučnih rasprava. One danas izazivaju burne reakcije na društvenim mrežama, pune medijske portale, okupiraju velike ekrane pseudonaučnim teorijama i osobama bez stručnih diploma, privlače turiste, a neretko postaju i pitanje nacionalnog identiteta.

Pročitajte i ovo: Šta je arheologija i zašto nam je potrebna?

Dovoljno je pomenuti “Vinčansko pismo”, “Bosanske piramide”, poreklo Slovena, stećke ili Višeslavovu krstionicu, pa da se vrlo brzo formiraju dva suprotstavljena tabora. Dok jedni insistiraju na naučnim dokazima, drugi u ovim temama vide potvrdu mnogo širih priča o poreklu naroda, drevnim civilizacijama ili istorijskim pravima na određeni prostor. Ovde se više ne radi samo o arheologiji ili istoriji; reč je o temama na kojima se vidi koliko je prošlost i dalje živa, ali i koliko lako može biti zloupotrebljena.

1.     „Vinčansko pismo” – najstarije na svetu?

Malo koja tema u arheologiji Srbije izaziva toliko pažnje kao takozvano Vinčansko pismo. Na internetu se svakodnevno mogu pronaći tvrdnje da je Vinča posedovala najstarije pismo na svetu, da je reč o preteči ćirilice ili čak da su Vinčanci (drevni ljudi iz vinčanske kulture) govorili srpskim jezikom. Problem je što za takve tvrdnje ne postoje naučni dokazi.

Arheolozi ne spore postojanje znakova na vinčanskoj keramici. Njih je još Miloje Vasić uočio tokom istraživanja Vinče početkom 20. veka. Međutim, on ih nikada nije nazivao pismom. Reč je o pojedinačnim simbolima koji se uglavnom javljaju na dnu ili donjim delovima posuda i ne formiraju sistem znakova kakav se očekuje od pravog pisma.

Uprkos tome, priča o „vinčanskom pismu“ danas je prisutnija nego ikada. Zahvaljujući društvenim mrežama i medijima željnim senzacionalnih tema, pseudonaučne interpretacije često dopiru do mnogo šire publike od naučnih objašnjenja. Više o tome: Da li je postojalo „vinčansko pismo”?

2.     Bosanske piramide – najpoznatiji primer pseudoarheologije

Ako postoji tema koja je postala sinonim za sukob između nauke i alternativne istorije, onda su to „Bosanske piramide“. Kada je Semir Osmanagić 2005. godine objavio da je kod Visokog otkrio najstariju i najveću piramidu na svetu, vest je obišla planetu. U narednim godinama hiljade turista posetile su lokalitet, a Visoko je postalo jedna od najpoznatijih turističkih destinacija u Bosni i Hercegovini.

Međutim, problem je što postojanje piramide nikada nije potvrđeno. Geološka istraživanja pokazala su da je Visočica prirodna geološka tvorevina nastala dugotrajnim prirodnim procesima. Na lokalitetu nisu pronađeni ni građevinski ostaci ni alati niti bilo kakvi drugi dokazi koji bi ukazivali na postojanje monumentalne građevine stare desetinama hiljada godina.

Istovremeno, na samom brdu nalaze se ostaci srednjovekovnog grada Visokog, jednog od važnih lokaliteta bosanske srednjovekovne države. Upravo je to nasleđe, paradoksalno, ugroženo potragom za nepostojećom piramidom. Više o tome: Bosanske piramide i druge zablude: zašto je pseudoarheologija opasna?

3.     Doseljavanje Slovena – pitanje koje i dalje izaziva rasprave

Dok su „Vinčansko pismo“ i tzv. Bosanske piramide pre svega sukob nauke i pseudonauke, priča o doseljavanju Slovena mnogo je složenija. Ona se nalazi na raskršću istorije, arheologije, genetike i nacionalnih identiteta.

Pitanje odakle su došli Sloveni i kada su naselili Balkan već više od jednog veka izaziva rasprave. Posebno su popularne teorije koje negiraju doseljavanje i zagovaraju ideju da su Sloveni autohtoni stanovnici Balkana.

Međutim, najnovija istraživanja drevne DNK pružaju prilično jasnu sliku. Analize stotina drevnih genoma pokazuju da je između 6. i 8. veka došlo do velikih migracija stanovništva sa prostora današnje Ukrajine i Belorusije prema srednjoj i jugoistočnoj Evropi. Više o tome: Kako su Sloveni stigli u Evropu: Šta kaže najnovija DNK studija?

To ne znači da je starije stanovništvo nestalo, već da je došlo do intenzivnog mešanja populacija. Upravo zbog toga savremeni narodi Balkana nose složeno genetsko nasleđe nastalo kroz više hiljada godina.

4.     Stećci – zajedničko nasleđe koje svi svojataju

Za razliku od prethodnih tema, stećci su stvarni i dobro istraženi srednjovekovni nadgrobni spomenici. Na prostoru Bosne i Hercegovine, Srbije, Hrvatske i Crne Gore poznato je više od 72.000 stećaka. Ova obeležja nastajala su između 12. i 16. veka i predstavljaju jedinstvenu pojavu u evropskoj srednjovekovnoj kulturi. Ipak, rasprave se ne vode oko toga da li su postojali, već kome pripadaju.

Natpisi na stećcima pisani su staroslovenskim jezikom, ranom ćirilicom ili glagoljicom. Na njima se mogu pronaći podaci o pokojnicima, verske poruke, a mogu sadržati i religijske poruke ili informacije o onima koji su naručili izradu spomenika i ko ih je klesao.

Upravo zbog toga stećci često postaju predmet različitih nacionalnih interpretacija. Međutim, arheološki podaci pokazuju da oni predstavljaju zajedničko kulturno nasleđe više srednjovekovnih zajednica koje su živele na prostoru zapadnog Balkana.

5.     Višeslavova krstionica – spomenik oko kojeg se vodi rasprava duže od jednog veka

Malo je predmeta iz ranog srednjeg veka koji izazivaju toliko pažnje kao Višeslavova krstionica. Od njenog otkrića u Veneciji sredinom 19. veka traje rasprava da li se natpis odnosi na hrvatskog ili srpskog kneza Višeslava.

Dok hrvatska istoriografija tradicionalno smatra da krstionica potiče iz Nina, deo srpskih istoričara ukazuje da se hrvatski knez Višeslav ne spominje u istorijskim izvorima, dok se srpski knez Višeslav navodi u delu Konstantina Porfirogenita.

Najnovija istraživanja fokusirana su pre svega na poreklo samog spomenika. Analize natpisa i stilskih karakteristika ukazuju da bi krstionica mogla biti povezana sa klesarskim radionicama na prostoru Boke Kotorske krajem 8. i početkom 9. veka. Više o tome: Čija je krstionica kneza Višeslava?

Prošlost kao ogledalo sadašnjosti

Gledamo na prošlost kao na ogledalo sadašnjosti i zbog toga ovaj mali deo tema (a ima ih mnogo više) nikada ne gubi na popularnosti. Iako deluje da ove teme nemaju mnogo zajedničkog, ipak se svaka od njih dotiče osetljivih pitanja porekla, identiteta i kulturnog nasleđa.

Zbog toga rasprave o njima često nemaju mnogo veze sa samom arheologijom kao naukom. One zapravo govore o tome kako savremena društva vide svoju prošlost i koliko su (ne)spremna da prihvate naučne dokaze čak i onda kada oni ne potvrđuju njihove omiljene mitove.