Da li izmišljeno nasleđe ima veću vrednost od autentičnog? Šta turisti zapravo žele da vide i čuju kada posete kulturni spomenik, poput arheološkog lokaliteta? I u kojoj meri predstavljanje (pseudo)arheologije u svetskim medijima utiče na način na koji javnost doživljava prošlost?

Slika arheologa u javnosti često je iskrivljena. Većina ljudi svoje predstave o prošlosti gradi na osnovu popularne kulture – filmova, dokumentarnih emisija i različitih pseudonaučnih sadržaja. Uz to, internet omogućava gotovo neograničen pristup informacijama, ali ne garantuje njihovu tačnost, pa se neproverene tvrdnje i teorije lako šire i prihvataju kao činjenice.

Pogrešna viđenja arheologa

Neke od najrasprostranjenijih zabluda o arheologiji potiču upravo iz holivudskih blokbastera poput filmova o Indijani Džonsu i Lari Kroft (Tomb Raider). U njima su arheolozi prikazani kao avanturisti koji tragaju isključivo za spektakularnim i jedinstvenim predmetima, dok je stvarni naučni rad gotovo potpuno zanemaren. Više šta je arheologija

Jedna od najčešćih tvrdnji koja se može pronaći na internetu jeste da arheolozi namerno prikrivaju važna otkrića i skrivaju „pravu istinu“ o prošlosti. Takva percepcija oslanja se na popularne motive iz kulture, poput čuvene fraze iz serije The X-Files: „The Truth Is Out There“ („Istina je negde tamo“) i često predstavlja polaznu tačku za nastanak brojnih pseudonaučnih teorija.

Pseudoteorije o nastanku velikih drevnih civilizacija prisutne su još od šezdesetih godina 20. veka, kada je Erik fon Deniken (Erich von Däniken) objavio knjigu Chariots of the Gods. Ubrzo nakon toga počele su da se emituju dokumentarne emisije poput In Search of Ancient Astronauts, koje su popularizovale ideju da su vanzemaljci imali ključnu ulogu u razvoju ljudskih društava. Prema tim teorijama, bez genetskog inženjeringa i znanja koje su navodno preneli vanzemaljci, ljudi ne bi bili sposobni da izgrade piramide, megalitske komplekse i druge monumentalne građevine koje i danas izazivaju divljenje.

Arheolozi kriju pravu istinu

Među najčešćim komentarima na internetu nalaze se oni koji arheologe (i istoričare) predstavljaju kao „skrivaoce tajni“. Prema takvim tvrdnjama, naučnici namerno prikrivaju „pravu istinu“ o Srbima i njihovom poreklu. Jedna od najrasprostranjenijih teorija jeste da se doseljavanje Slovena na Balkan u 7. veku nikada nije dogodilo, već da su Srbi starosedeoci ovih prostora čiji koreni sežu sve do vremena vinčanske kulture (oko 5300–4500/4400. godine pre n. e.).

Takve teorije često uključuju i tvrdnje o postojanju „vinčanskog pisma“ iz kojeg su navodno nastala sva kasnija pisma, pa čak i da su Vinčanci koristili ćirilicu hiljadama godina pre njenog nastanka. U takvom narativu arheolozi se predstavljaju kao nečasni pojedinci koji, navodno, po nalogu stranih centara moći falsifikuju istoriju i prikrivaju dokaze o prošlosti. Naravno, nijedna od ovih tvrdnji nije zasnovana na naučnim dokazima.

Različita mišljenja sama po sebi nisu problem. Problem nastaje kada nedovoljna informisanost, pogrešna literatura i pseudonaučni sadržaji dođu u ruke ljudi koji imaju značajan uticaj na javnost. U savremenom svetu, u kojem se informacije šire brže nego ikada ranije, takav uticaj može naneti ozbiljnu štetu nauci i njenom javnom razumevanju.

Tako je više puta veliku medijsku pažnju privukla podrška koju je projektu „Bosanskih piramida“ pružio teniser Novak Đoković kroz svoje posete Visokom i pozitivne izjave o lokalitetu. Iako takva podrška ne predstavlja naučnu potvrdu Osmanagićevih tvrdnji, ona može doprineti njihovoj popularizaciji među širom publikom.

Najpoznatiji primer: „Bosanska piramida“

U aprilu 2005. godine Semir Osmanagić izašao je pred javnost sa tvrdnjom da je u okolini Visokog, gradića udaljenog oko 15 kilometara od Sarajeva, otkrio pet paleolitskih piramida. Osmanagić nije arheolog. Poznat je kao preduzetnik i autor knjiga koje se bave alternativnom istorijom, drevnim misterijama, navodnim kontaktima ljudi i vanzemaljaca, kao i mističnim tumačenjima civilizacije Maja.

Prema njegovoj interpretaciji, dolina ispod brda Visočice predstavlja jedinstven arheološki kompleks ispunjen megalitskim piramidama, drevnim kamenolomima, misterioznim kamenim kuglama i mrežom podzemnih tunela. Centralno mesto u toj priči zauzima takozvana „Bosanska piramida Sunca“, za koju tvrdi da je najveća i najstarija piramida na svetu, stara oko 30.000 godina i izgrađena ljudskom rukom. Takve tvrdnje privukle su ogromnu pažnju medija i javnosti, ali nijedna od njih nije potvrđena arheološkim istraživanjima niti prihvaćena u naučnoj zajednici.

Međutim, postojanje bilo kakve piramide na ovom lokalitetu nikada nije potvrđeno arheološkim istraživanjima. Nisu pronađeni ni identifikovani arheološki alati, građevinske strukture niti drugi materijalni dokazi koji bi ukazivali na izgradnju monumentalnih građevina, kao što je slučaj sa poznatim naseljima radnika u okolini egipatskih piramida. Jedina značajnija ljudska promena pejzaža na ovom području datuje se u period neolita. Na lokalitetu su evidentirani i tragovi naseljavanja iz gvozdenog doba, dok se najveći deo arheoloških nalaza može datovati od srednjeg veka do savremenog perioda.

Američka antropološkinja i istraživačica Tera Pruit, koja je svoju doktorsku disertaciju posvetila fenomenu „Bosanskih piramida“, tokom obilaska lokaliteta i muzejske postavke primetila je da su mnogi predmeti predstavljeni kao „artefakti“ zapravo obični komadi kamena. Među njima se tek povremeno mogu pronaći autentični arheološki nalazi, poput kalupa i žrvnjeva iz gvozdenog doba, koji nemaju nikakve veze sa navodnim piramidama.

Srednjovekovni grad Visoko na brdu Visočica

Na samom brdu Visočica nalaze se ostaci kraljevskog srednjovekovnog grada Visokog iz 14. veka, iz kojeg se kasnije razvio današnji grad Visoko. Ovaj značajan lokalitet ugrožen je potragom za navodnom piramidom. U želji da otkrije ostatke „Bosanske piramide Sunca“, Semir Osmanagić je na području Visočice sprovodio nestručna iskopavanja zajedno sa volonterima iz različitih delova sveta, pri čemu su oštećeni i uništeni autentični kulturni slojevi.

Sa početkom njegovih iskopavanja, domaći arheolozi otkrili su gotičke arhitektonske elemente, staklene bočice iz 14. i 15. veka uvezene iz Venecije i područja današnje Nemačke, kao i veliki broj fragmenata keramike. Na lokalitetu je pronađeno i dvadeset srebrnih predmeta iz 15. veka. Očigledno je da nijedan od ovih nalaza ne potiče iz perioda paleolita, kako je Osmanagić tvrdio.

Geolozi utvrdili da je reč o brdu

Fondacija „Arheološki park: Bosanska piramida Sunca“ naručila je 2006. godine geološka istraživanja terena. Geolozi sa Rudarsko-geološkog fakulteta u Tuzli, predvođeni Sejfudinom Vrapcem, sproveli su potrebna ispitivanja, a rezultati su iste godine predstavljeni na konferenciji za medije u Tuzli. Tokom istraživanja izbušeno je šest bušotina dubine između tri i sedamnaest metara.

Rezultati istraživanja pokazali su da je Visočica prirodna geološka tvorevina. Njena karakteristična piramidalna forma nastala je kao posledica dugotrajnih prirodnih procesa, uključujući eroziju, sedimentaciju i tektonska pomeranja. Slična brda piramidalnog oblika mogu se pronaći i na drugim područjima Bosne i Hercegovine, kao i u drugim delovima sveta, te njihov izgled sam po sebi ne predstavlja dokaz ljudske aktivnosti.

U svom zaključku geolozi navode:

”Geološkim istraživanjima Visočice kod Visokog ustanovljeno je da je ona izgrađena od klastičnih sedimenata koji se karakterišu slojevitom teksturom. U donjem dijelu stratigrafskog stuba zastupljeni su pješčari, lapori i gline, a u gornjem dijelu konglomerati. Navedeni sedimenti taloženi su u okviru Zeničko-sarajevskog bazena tokom mlađeg miocena. Današnja morfologija Visočice posljedica je djelovanja endodinamičkih i egzodinamičkih procesa u postmiocenskom periodu”.

Cilj je povećati turizam

Šta je još zanimljivo u čitavoj priči? Osmanagićeva iskopavanja često ostavljaju utisak da se od samog brda postepeno oblikuju „stepenice“ navodne piramide. Fotografije lokaliteta koje se pojavljuju u medijima i promotivnim materijalima najčešće su snimljene iz pažljivo odabranih uglova kako bi dodatno naglasile piramidalni izgled Visočice i privukle što veći broj posetilaca. Međutim, stvarnost je znatno manje spektakularna.

• “Najstarija” piramida na svetu u Indoneziji ipak nije toliko stara, a nije ni piramida
• Lažiranje prošlosti – 3 najpoznatije arheološke prevare
• Misterija lobanje iz Perua sa metalnim implantom. Drevni hirurški implant ili moderna prevara?

Turizam je nakon rata u Bosni i Hercegovini procvetao u Visokom i dao ovom gradu novu ekonomsku i kulturnu ulogu. Priča o piramidama privukla je hiljade turista iz zemlje i inostranstva, a pojedini novinari zabeležili su i izjave meštana poput: „Ako oni ne pronađu piramidu, mi ćemo je napraviti tokom noći. Ali mi uopšte ne razmišljamo o tome. Tamo ima piramida i tamo će biti piramida.“

Upravo u tome leži paradoks čitavog slučaja. Semir Osmanagić uspeo je da privuče pažnju svetskih medija i zainteresuje javnost za Visoko više nego što je to pošlo za rukom mnogim arheolozima i naučnicima. Njegov projekat doneo je gradu i državi značajne prihode od turizma, povećao medijsku vidljivost lokaliteta i kod dela stanovništva probudio osećaj ponosa i povezanosti sa prošlošću.

Senzacionalizam i granice interpretacije prošlosti

Međutim, činjenica ostaje da je projekat „Bosanske piramide“ zasnovan na pseudonaučnim tvrdnjama. Njegova iskopavanja, prezentacija nalaza i način interpretacije prošlosti mogu delovati uverljivo ljudima koji nisu upoznati sa arheološkim metodama i procesom naučnog istraživanja. Upravo zbog toga ovakvi projekti predstavljaju poseban problem. Iako na prvi pogled mogu izgledati bezazleno, oni skreću pažnju sa stvarne prošlosti i mogu dovesti do uništavanja autentičnih arheoloških ostataka. U slučaju Visokog, potraga za alternativnom, izmišljenom prošlošću ugrozila je stvarno kulturno nasleđe koje se nalazilo na lokalitetu.

A šta nam ovaj slučaj govori o savremenom društvu, posebno na Balkanu? Pre svega, pokazuje koliko su privlačne priče koje obećavaju senzacionalna otkrića, drevne misterije i „skrivene istine“. U želji da privučemo pažnju javnosti i turista, ponekad smo spremni da prihvatimo i narative koji nisu zasnovani na činjenicama. Naslovi koji obećavaju „najstarije“, „najveće“ ili „najmisterioznije“ gotovo uvek privlače više pažnje od složenih naučnih objašnjenja. Ipak, između mašte i stvarnosti mora postojati jasna granica. Arheologija nije zabava niti sredstvo za stvaranje nacionalnih mitova, ona je nauka čiji je cilj da, na osnovu materijalnih dokaza, što vernije rekonstruiše prošlost.

---

Autorski tekst: Zabranjeno preuzimanje bez dozvole.

Izmena: 11.06.2026.