Istraživanja na lokalitetu Veluška Tumba u Severnoj Makedoniji otkrila su neke od najvećih neolitskih peći u Evropi, zajedno sa tragovima svakodnevnog života, rituala ranih zemljoradničkih zajednica.

Veluška Tumba, neolitski lokalitet u Pelagoniji, podno planine Baba u Severnoj Makedoniji, ponovo je privukla pažnju arheologa zahvaljujući izuzetnim otkrićima koja pružaju novi uvid u život prvih zemljoradnika na Balkanu pre oko 8.000 godina.

• Vrbjanska Čuka: Kako je izgledao život prvih zemljoradnika Balkana
• 7.000 godina staro neolitsko naselje pronađeno na dnu jezera u Albaniji
• Arheološka misterija stara 8.000 godina: Bezglave figurine pronađene u drevnim kućama

Lokalitet je otkriven i istraživan još sedamdesetih godina prošlog veka pod rukovodstvom arheološkinje Dragice Simoske, dok su sistematska istraživanja nastavljena od 2019. godine u saradnji više domaćih i međunarodnih institucija.

Dve velike neolitske peći

Najznačajnije ovogodišnje otkriće predstavljaju dve velike neolitske peći za pečenje hleba, smeštene jedna pored druge. Takav nalaz izuzetno je redak, a prema istraživačima, zbog svojih dimenzija one spadaju među najveće neolitske peći do sada otkrivene u Evropi. Njihove površine ukrašene su utiscima prstiju i glinenim aplikacijama, što ukazuje da nisu imale samo praktičnu već i simboličku ulogu.

U neposrednoj blizini peći pronađeno je dvadesetak keramičkih posuda, od kojih su neke bile ukrašene karakterističnim belim ornamentima i verovatno korišćene u ceremonijalnim prilikama. Otkriveno je i tridesetak kamenih žrvnjeva za mlevenje žita, kao i keramičke figurine, modeli kuća, glineni predmeti i jelenski rog. Ovi nalazi svedoče da su svakodnevni poslovi, poput pripreme hrane, bili tesno povezani sa ritualnim i duhovnim životom zajednice.

Sahrana novorođenčeta u keramičkoj posudi

Posebno zanimljiv nalaz predstavlja novorođenče sahranjeno u prevrnutoj keramičkoj posudi, iznad jedne od peći. Peć je prethodno bila presečena temeljima mlađe neolitske kuće, što pokazuje da su stanovnici tokom vekova gradili nova naselja na ostacima starijih objekata. Ovakav način sahranjivanja izuzetno je redak među neolitskim zajednicama Evrope i smatra se da simbolički povezuje kuću, peć, posudu i ljudski život u jedinstvenu celinu.

U posudi su, pored ostataka novorođenčeta, pronađeni fragment fino izrađene keramike sa crvenim premazom, kao i minijaturni cilindrični glineni predmet sa usečenim vrhom. Arheolozi su otkrili i određenu količinu pepela, iako na kostima nisu uočeni tragovi kremacije. Prisustvo ovih neuobičajenih priloga čini čitav pogrebni ritual još zagonetnijim i otvara pitanja o njihovom simboličkom značenju i razlogu zbog kojeg su položeni zajedno sa detetom. Antropološke analize pokazale su da je dete bilo staro oko šest do sedam meseci, zbog čega istraživači pretpostavljaju da je reč o mrtvorođenčetu ili prevremeno rođenoj bebi koja nije dugo živela.

Lokalitet je bio naseljen vekovima

Veluška Tumba bila je naseljena tokom nekoliko stotina godina, početkom šestog milenijuma pre nove ere. Neprestanom izgradnjom novih kuća preko starih formirana je naseljena humka visoka oko četiri metra. Tokom istraživanja dokumentovani su ostaci desetak građevinskih faza, sa očuvanim podovima, zidovima i brojnim glinenim konstrukcijama.

Pored klasičnih arheoloških iskopavanja, prikupljeni su uzorci za radiokarbonske, arheobotaničke i geoarheološke analize. Njihovi rezultati trebalo bi da omoguće preciznije datovanje svih faza naselja, ali i rekonstrukciju ishrane, poljoprivrede, klimatskih uslova i prirodnog okruženja u kojem su živeli prvi zemljoradnici Pelagonije.

Zbog izuzetne očuvanosti i veličine peći, istraživači ističu da je njihova konzervacija prioritet kako bi ovaj jedinstveni nalaz bio sačuvan za buduća istraživanja.

Istraživanja na Veluškoj Tumbi sprovode se u saradnji JU Zavod i muzej Bitolj, Centra za istraživanje praistorije, Nemačkog arheološkog instituta i Univerziteta u Bazelu. Terenska istraživanja finansira Ministarstvo kulture i turizma Severne Makedonije, dok laboratorijske analize podržava Nemački arheološki institut. Rezultati će biti predstavljeni u više naučnih radova u makedonskim i evropskim časopisima, čime će ovaj značajan neolitski lokalitet dobiti širu međunarodnu afirmaciju.

Izvor: Центар за истражување на предисторијата i Наумов и др. 2025. Истражување на неолитските локалитети Врбјанска чука, Велушка тумба и Влахо во 2025 година. ПАТРИМОНИУМ.МК 18 (23), 367-408.