Enheduana, koja je živela pre više od 4.000 godina u drevnoj Mesopotamiji, smatra se najstarijim poznatim piscem odnosno autorkom čije je ime zabeleženo u istorijskim izvorima.

Kada govorimo o najstarijim književnim delima, često se setimo Epa o Gilgamešu, ali njegovo autorstvo nije vezano za istorijski poznatu osobu. Enheduana je drugačiji slučaj. Njeno ime ostalo je zabeleženo uz književna dela, zbog čega se često navodi kao najstarija poznata imenovana autorka u istoriji.

Živela je tokom 23. veka pre nove ere, u vreme Akadskog carstva, i bila je visoka sveštenica boga Meseca Nane u Uru, jednom od najvažnijih gradova drevne Mesopotamije. Bila je i ćerka Sargona Akadskog, vladara koji je stvorio jedno od prvih velikih carstava na prostoru Mesopotamije.

Ipak, njena priča nije sačuvana samo zato što je pripadala vladarskoj porodici. Enheduana je ostavila književni trag koji je, prema dostupnim izvorima, vekovima prepisivan u školama za pisare. Njeno ime tako povezuje politiku, religiju, književnost i svakodnevni život jedne od najranijih urbanih civilizacija.

Disk iz Ura koji je sačuvao njeno ime

Jedan od najpoznatijih predmeta povezanih sa Enheduanom jeste beli disk od alabastera, pronađen tokom iskopavanja drevnog Ura koje je početkom 20. veka predvodio britanski arheolog Leonard Vuli.

Na prednjoj strani diska prikazana je scena ritualnog obreda. Nekoliko figura okrenuto je prema oltaru, dok se među njima izdvaja žena koja je veća od ostalih. Njena odeća i položaj u kompoziciji ukazuju na njen poseban status.

Na poleđini se nalazi natpis koji je identifikuje kao sveštenicu Nane, njegovu suprugu, ćerku Sargona, „kralja sveta“. Upravo je ovaj natpis omogućio da se predstava sa diska poveže sa istorijskom ličnošću Enheduane.

Disk je zbog toga mnogo više od umetničkog predmeta. On predstavlja retku kombinaciju ličnog imena, portreta i književno-istorijskog konteksta iz tako duboke prošlosti.

Njene pesme nisu bile samo religiozne himne

Enheduanina dela pisana su na sumerskom jeziku i bila su posvećena boginjama i bogovima, posebno Inani, jednoj od najznačajnijih boginja drevne Mesopotamije, povezanoj sa ljubavlju, ratom i plodnošću.

U njima, međutim, nije prisutan samo religijski jezik. Enheduana govori o vlastitoj patnji, odanosti, gubitku i odnosu prema božanstvu. U pojedinim pesmama pojavljuje se i snažan lični glas, što je jedan od razloga zbog kojih su njena dela posebno zanimljiva savremenim istraživačima.

Ona piše u prvom licu i govori iz perspektive sveštenice, ali i žene koja prolazi kroz teške životne okolnosti. U jednom od dela opisuje politički sukob i svoje izgnanstvo, dok se u drugim tekstovima bavi odnosom prema boginji Inani, ritualima i religijskim iskustvom.

Upravo taj lični element izdvaja Enheduaninu poeziju. Umesto anonimnog glasa nekog davno zaboravljenog pisara, pred nama se pojavljuje osoba koja svoje ime, položaj i iskustvo povezuje sa tekstom koji stvara.

Više od hiljadu godina prepisivanja

Posebno je zanimljivo što tekstovi povezani sa Enheduanom nisu nestali zajedno sa njenim životom. Većina poznatih zapisa potiče iz kasnijih perioda.

Njene himne prepisivane su u školama za pisare, naročito tokom starovavilonskog perioda, između 1800. i 1600. godine pre nove ere. Najkasnija poznata kopija njenog dela datuje se čak u14. vek pre nove ere. To znači da su se tekstovi povezani sa njenim imenom proučavali i prepisivali vekovima nakon njenog života.

Da li je Enheduana zaista napisala sve što joj se pripisuje?

Iako se Enheduana tradicionalno smatra autorkom poznatih himni i pesama, svi sačuvani primerci njenih dela nastali su mnogo kasnije od njenog života.

Zbog toga među istraživačima postoji rasprava o tome u kojoj meri tekstovi koje danas povezujemo sa Enheduanom predstavljaju njene originalne reči, a koliko su ih oblikovali kasniji pisari i autori.

• Vavilonski kralj Nabonid smatra se prvim arheologom?
• Najranije zabeleženo ime na svetu nalazi se na glinenoj pločici iz Uruka
• Najstarija mapa sveta otkriva priču o Nojevoj barci

Jedno od tumačenja jeste da su kasnije generacije mogle da uređuju i oblikuju dela pod njenim imenom. Alhena Gadoti sa Tovson Univerziteta ukazuje upravo na mogućnost da su tekstovi vremenom menjani i oblikovani prema književnoj tradiciji koja je već postojala. Ipak, sama činjenica da su kasniji pisari koristili Enheduanino ime govori koliko je njen status kao književne i istorijske ličnosti bio snažan.

Zato pitanje nije jednostavno „da li je Enheduana napisala ove pesme ili nije“. Mnogo preciznije je reći da su tekstovi povezani sa njenim imenom vekovima čuvani, prepisivani i oblikovani u okviru mesopotamske književne tradicije.

Izmena teksta: 18.09.2026.