Arheološka istraživanja lokaliteta Mrdaja, potopljenog u vodama Dojranskog jezera, donela su izuzetno značajna otkrića koja otkrivaju složenost života zajednice iz bronzanog doba. Među najzanimljivijim nalazima izdvajaju se ostaci kuće metalurga, kalupi za livenje bronzanih sekira i različiti primerci oružja koji bi mogli da svedoče o nasilnom događaju u naselju.

Sojeničko naselje, smešteno u vodama Dojranskog jezera, jedno je od značajnih praistorijskih nalazišta koje pruža uvid u život zajednica na Balkanu tokom bronzanog doba. Ovogodišnja arheološka istraživanja donela su nova saznanja o njegovoj arhitekturi, zanatskoj proizvodnji, trgovinskim vezama, ali i mogućim sukobima koji su obeležili život njegovih stanovnika.

Kako je naveo u objavi na fejsbuk profilu, arheolog Zoran Rujak iz Nacionalnog instituta za zaštitu spomenika kulture i Muzeja – Strumica, ističe d aje  ovogodišnja istraživačka kampanja bila je jedna od najuspešnijih u njegovoj višedecenijskoj karijeri. Za manje od dva meseca, uz mali istraživački tim od pet do šest članova, istražena je površina od približno 350 kvadratnih metara neposredno uz obalu jezera.

Kuće podignute iznad vode i neobična arhitektura

Tokom istraživanja otkriveni su ostaci najmanje tri praistorijske kuće, podignute na platformama i međusobno povezane drvenim mostovima. Ovakva organizacija prostora ukazuje na prilagođavanje života specifičnim uslovima jezerskog okruženja, ali i na plansko uređenje naselja.

Posebnu pažnju istraživača privukao je jedan objekat koji je, na osnovu karaktera i koncentracije pronađenih predmeta, opredeljen kao kuća metalurga. Pretpostavlja se da je pripadao osobi koja je imala posebnu ulogu u zajednici zahvaljujući znanju i veštinama vezanim za obradu i livenje metala.

• Sojeničko naselje Mrdaja – Dojran: Život praistorijske zajednice na vodi
• „Čuvari žita“ iz neolitа: Neobični predmeti pronađeni u kući staroj 8.000 godina kod Dojrana
• Mač star više od 3.000 godina pronađen na dnu italijanskog jezera

Zanimljivi su i ostaci kućnog lepа koji pružaju uvid u izgled nekadašnje građevine. Prema dosadašnjoj interpretaciji, njena fasada bila je ukrašena ispupčenim kružnim strukturama sa koncentričnim prstenovima, dok se u gornjem delu nalazio friz sa motivom dinamične spirale.

U neposrednoj blizini pronađen je i cinabarit, mineral koji je, prema pretpostavci istraživača, mogao poticati iz rudnog nalazišta Alšar. Njegovo prisustvo otvara mogućnost da je fasada bila dodatno obojena intenzivnom crvenom bojom. Ukoliko se ova pretpostavka potvrdi, objekat bi predstavljao posebno upečatljiv primer praistorijske arhitekture sa naglašenom dekorativnom i simboličkom funkcijom.

Kalupi za bronzane sekire i kuća metalurga

Brojni nalazi iz objekta i njegove okoline ukazuju na razvijenu metaluršku aktivnost. Među njima se posebno izdvajaju kalupi za livenje dvostrano sečivih bronzanih sekira, koji predstavljaju neposredan dokaz poznavanja i primene složenih tehnoloških postupaka.

Međutim, među najznačajnijim otkrićima ovogodišnje kampanje nalazi se i grupa bronzanog oružja pronađena u neposrednoj okolini kuće metalurga. Posebno se izdvaja bronzani mač-rapir mikenskog tipa, oružje namenjeno za ubadanje, čije prisustvo na lokalitetu otvara zanimljiva pitanja o kontaktima stanovnika Mrdaје sa egejskim prostorom.

Pored mača, posebno se izdvaja i drugo bronzano oružje: bronzana bojna sekira sa otvorom za nasad, ukrašena sa dva spoljašnja rebra, tipološki povezana sa područjem Karpata; dvostrana bronzana sekira tipa „Kilindir“ i bronzani vrh koplja listolikog oblika.

Njihov raspored, zajedno sa tipološkim i hronološkim karakteristikama predmeta, otvara mogućnost da je naselje bilo poprište nasilnog događaja, odnosno sukoba koji se odigralo tokom bronzanog doba.

Sunčevi simboli, kultni predmeti i svakodnevni život u sojeničkom naselju

Ovogodišnja istraživanja donela su nova saznanja i o duhovnom svetu stanovnika Mrdaje. Na keramičkim posudama posebno su zastupljeni solarni motivi, među kojima se izdvaja predstava sunca. Njihova učestalost ukazuje na značaj solarne simbolike u dekorativnom i simboličkom repertoaru ove zajednice.

Pronađeni su i kultni predmeti poznati kao „rogovi posvećenja“, koji se povezuju sa ritualnim praksama i religijskim predstavama praistorijskih zajednica.

Arheološki materijal obuhvata i veliki broj predmeta koji osvetljavaju svakodnevne aktivnosti stanovnika. Među zanimljivijim nalazima nalaze se amulet izrađen od morskog puža, prstenovi od namotane bronzane žice, keramički pršljenci za vreteno, koji su možda imali i funkciju ribarskih tegova, kao i mali olovni tegovi loptastog i zvonastog oblika.

Naselje koje je povezivalo različite delove bronzanodobnog sveta

Dosadašnji rezultati istraživanja pokazuju da je Mrdaja bila mnogo više od jednostavnog naselja na vodi. Reč je o zajednici sa razvijenom materijalnom kulturom, specijalizovanim zanatima, poznavanjem metalurških tehnologija i kontaktima sa širim balkanskim i egejskim prostorom.

Prema dosadašnjim saznanjima, naselje se razvijalo tokom većeg dela drugog milenijuma pre nove ere, dok se njegov konačni prekid života dovodi u vezu sa širim procesima nestabilnosti i migracionih kretanja krajem bronzanog doba, oko 12. veka pre nove ere.

Ipak, preciznije okolnosti napuštanja ili razaranja naselja tek treba da budu razjašnjene daljim istraživanjima. Pronađeno bronzano oružje, naročito zbog svog položaja u odnosu na kuću metalurga, predstavlja važan trag za razumevanje ovih događaja.

Muzej na vodi – novi potencijal kulturnog turizma Dojrana

Paralelno sa arheološkim istraživanjima, u toku je i izrada projekta za izgradnju muzeja na otvorenom, odnosno svojevrsnog muzeja na vodi, u kojem bi bili predstavljeni arheološko nasleđe i najznačajniji nalazi.

Planirano je da muzej bude smešten u centralnom delu Starog Dojrana. Njegova realizacija mogla bi da predstavlja značajan korak u zaštiti i prezentaciji ovog izuzetnog arheološkog nasleđa, ali i da doprinese razvoju kulturnog turizma i jačanju turističke ponude opštine Dojran.

Ovogodišnja istraživanja realizovana su uz podršku Ministarstva odbrane, lokalne samouprave opštine Dojran i kompanije „Žikol“. Posebnu zahvalnost arheolog Zoran Rujak uputio je članovima svog tima, ističući njihov doprinos uspešnoj realizaciji kampanje.

Projekat je podržan od strane Ministarstva kulture i turizma Republike Makedonije, a sprovodi se u okviru godišnjeg programa NU Zavod i muzej – Strumica.

Kako ističe Zoran Rujak, ovo arheološko nalazište bi u budućnosti trebalo da preraste u kapitalni projekat od nacionalnog značaja, koji bi omogućio adekvatnu zaštitu i predstavljanje ovog izuzetnog nasleđa.