Više od polovine sarmatskih grobova u Banatu bilo je otvarano još u antičko doba. Nova studija otkriva kako su kopači otvarali grobove, šta su odnosili i zašto tragovi njihovih aktivnosti i danas ostaju vidljivi na kostima pokojnika.

U periodu između 1. i 5. veka nove ere prostranstvima južne Panonije, odnosno današnje Srbije, Rumunije i Mađarske, dominirala su brojna sarmatska plemena. Ovi stepski nomadi ostavili su iza sebe brojna naselja i nekropole koji danas predstavljaju jedan od najvažnijih izvora za proučavanje njihovog načina života, društvenih odnosa i pogrebnih običaja.

Međutim, arheolozi koji istražuju sarmatske grobove već decenijama nailaze na isti problem – veliki broj grobova bio je otvoren i opljačkan još u antičko doba. Ko je to učinio, kada i zbog čega, pitanja su koja i dalje izazivaju rasprave među stručnjacima.

Odgovore na neka od njih pokušalo je da pruži istraživanje objavljeno u časopisu International Journal of Osteoarchaeology, u kojem su analizirani grobovi sa 20 lokaliteta u Banatu, na teritoriji Srbije i Rumunije.

Kako su Sarmati sahranjivali svoje mrtve?

Sarmatski pokojnici najčešće su sahranjivani u pravougaonim grobnim jamama orijentisanim u pravcu sever–jug. Reč je uglavnom o pojedinačnim inhumacijama, pri čemu su tela polagana na leđa, ponekad u drvenim sanducima.

Uz pokojnika su ostavljani brojni lični predmeti. Žene su najčešće sahranjivane sa nakitom – minđušama, perlama od stakla i ćilibara, bronzanim narukvicama i prstenjem. Muški grobovi češće sadrže noževe, koplja, bodeže ili druge predmete povezane sa svakodnevnim aktivnostima i ratničkim statusom. U gotovo svim grobovima pronađene su keramičke posude koje su verovatno sadržavale hranu ili piće namenjene pokojniku za zagrobni život.

Takvi nalazi omogućavaju arheolozima da rekonstruišu društvenu strukturu i pogrebne običaje sarmatskih zajednica. Međutim, samo netaknuti grobovi mogu pružiti potpunu sliku. Problem nastaje kada je grob otvoren vekovima pre dolaska savremenih istraživača.

Više od polovine grobova bilo je devastirano

Analizom 179 grobova istraživači su ustanovili da je čak 98 od 126 grobova za koje su postojali odgovarajući podaci pokazivalo jasne tragove naknadnog otvaranja i uznemiravanja.

Autorke istraživanja zaključuju da je reč o fenomenu koji je bio rasprostranjen širom Banata, bez značajnih regionalnih razlika. Jednako je pogađao bogate i siromašne grobove, muškarce i žene, odrasle i decu.

„Analize su pokazale da je više od polovine grobova u Banatu bilo ponovo otvarano, bez regionalnih razlika i bez preferencija prema polu ili starosti pokojnika“, navodi se u radu.

Ovakvi rezultati ukazuju da otvaranje grobova nije bila sporadična pojava, već široko rasprostranjena praksa koja je trajala generacijama.

Kosti kao svedoci drevnog zločina

Jedan od najzanimljivijih aspekata istraživanja jeste primena arheotanatološke metode, koja omogućava rekonstrukciju događaja koji su se odvijali nakon sahrane.

Položaj kostiju, njihova međusobna povezanost i tragovi raspadanja otkrivaju da su mnogi grobovi otvarani tek nakon što se telo potpuno raspalo i pretvorilo u skelet. To znači da pljačkaši u većini slučajeva nisu delovali neposredno nakon sahrane, već godinama kasnije.

Posebno značajan dokaz predstavljaju tafonomske promene na kostima. Na skeletnim ostacima iz više grobova uočeni su tragovi delaminacije, eksfolijacije i izražene izbeljenosti kostiju.

Takve promene nastaju kada su kosti duže vreme izložene sunčevoj svetlosti, kiši, vetru i temperaturnim oscilacijama. Drugim rečima, mnogi grobovi nakon pljačke nisu odmah zatrpani, već su ostajali otvoreni tokom dužeg vremenskog perioda.

U nekim slučajevima ljuštenje kortikalnog sloja bilo je toliko intenzivno da su pukotine prodirale duboko prema unutrašnjosti kosti, predstavljajući jasan dokaz dugotrajne izloženosti atmosferskim uticajima.

Tri obrasca uznemiravanja mrtvih

Analiza grobova omogućila je identifikaciju nekoliko karakterističnih obrazaca uznemiravanja. Najčešći slučaj predstavljaju grobovi u kojima su gotovo sve kosti bile izmešane. Tokom pljačke delovi skeleta vađeni su iz jame i bacani na površinu, dok su grobne jame prekopavane u potrazi za vrednim predmetima. U pojedinim slučajevima moguće je da je isti grob više puta otvaran, što je dovelo do gotovo potpunog uništenja prvobitnog rasporeda kostiju.

• DNK studija otkriva poreklo i migracije „zaboravljenih“ Sarmata: ratnici sa Urala koji su oblikovali genetsku sliku Panonije
• Otkrivenо naselje i nekropola Sarmata tokom zaštitnih arheoloških istraživanja u opštini Novi Kneževac
• Neuobičajene sahrane Sarmata na teritoriji Srbije

Drugi obrazac podrazumeva poremećaj kostiju glave, grudnog koša i ruku, dok su noge ostajale u prvobitnom položaju. Prema mišljenju istraživača, pljačkaši su verovali da se najvredniji predmeti nalaze upravo oko glave i grudi pokojnika. Takvo ciljano kopanje ukazuje da su dobro poznavali sarmatske pogrebne običaje ili da su grobovi bili jasno obeleženi na površini.

Najređi, ali i najdramatičniji slučajevi jesu grobovi iz kojih su uklonjeni gotovo svi ostaci pokojnika i grobni prilozi. Takvi nalazi ponekad ukazuju na pljačku izvršenu neposredno nakon sahrane, dok telo još nije bilo potpuno raspadnuto. Ipak, istraživači ne isključuju ni mogućnost da su pojedini primeri povezani sa drugim društvenim ili ritualnim praksama.

Šta su kopači sarmatskih grobova tražili?

Nalazi iz otvorenih grobova pružaju važan trag o motivima počinilaca. Najčešće preostali predmeti bili su keramičke posude, staklene perle i jednostavni predmeti od bronze ili gvožđa. Nasuprot tome, zlatni i srebrni predmeti gotovo redovno nedostaju.

Istraživači navode da nema dokaza o posebnim kriterijumima prilikom odabira predmeta. Čini se da je cilj bio odnijeti sve što je moglo imati materijalnu vrednost.

Dodatni dokaz predstavljaju tragovi bakarne patine na kostima. Na pojedinim skeletima pronađene su zelene naslage koje su nastale dugotrajnim kontaktom sa metalnim predmetima, iako sami predmeti više nisu bili prisutni u grobu. To pokazuje da su nakit, novčići ili fibule nekada bili položeni uz pokojnika, ali su kasnije uklonjeni tokom pljačke.

Ko je otvarao grobove Sarmata?

Pitanje identiteta pljačkaša ostaje jedno od najzanimljivijih. Dugo je među istraživačima dominiralo mišljenje da su sarmatske nekropole pljačkali Huni tokom 4. i 5. veka, odnosno Avari nekoliko vekova kasnije. Međutim, nova analiza pokazuje da takvo objašnjenje ne može važiti za sve lokalitete.

Najstarije sarmatske nekropole verovatno nisu imale vidljiva nadzemna obeležja. Da bi neko vekovima kasnije pronašao takve grobove, morao bi tačno znati gde se nalaze. Zbog toga autorke istraživanja smatraju da su pojedine grobove možda otvarali sami Sarmati, pripadnici lokalnih zajednica ili čak potomci pokojnika. Istovremeno, za mlađe nekropole koje su bile obeležene humkama ili kružnim kanalima, mogućnost da su ih pljačkali Huni ili Avari ostaje sasvim realna.

Grobovi kao odraz nemirnih vremena

Kasna antika predstavljala je period velikih migracija, sukoba i političkih previranja u Karpatskom basenu. Huni, Goti, Gepidi, Sarmati i Avari smenjivali su se na istom prostoru tokom nekoliko vekova.

U takvom okruženju grobovi nisu bili samo mesta sećanja na mrtve. Oni su predstavljali i potencijalni izvor bogatstva.

„Teritorija Karpatskog basena tokom kasne antike i ranog srednjeg veka bila je prostor brojnih migracija, ratova i upada. U takvom kontekstu uznemiravanje grobova moglo je biti podjednako politički i materijalno motivisano“, zaključuju autorke.

Pročitajte i ovaj rad: Otvaranje sarmatskih grobova: pljačka ili ritual? (lokalitet Neuropsihijatrijska bolnica „Park“)