Kada i gde je nastao PRVI kovani novac?
Pre nego što su ljudi počeli da koriste novčiće, plaćali su žitom, metalom i drugim dobrima. Ali kada se prvi put pojavila ideja da komad metala dobije zvaničnu težinu, oznaku vlasti i vrednost priznatu u trgovini? Trag vodi u drevnu Lidiju, na zapadu današnje Turske u 7. vek pre nove ere.
Danas novac uzimamo zdravo za gotovo. Novčanice, kovanice i digitalni novac deo su svakodnevnog života, ali ideja da određeni predmet predstavlja vrednost mnogo je starija od samih novčića.
Pre nego što su se pojavile prve kovanice, ljudi su hiljadama godina koristili različite predmete i sirovine kao sredstva razmene i obračuna. Žito, naročito ječam, bilo je važno u ekonomijama drevne Mesopotamije, dok su se u različitim delovima sveta koristile školjke, stoka, metal i druge vredne stvari.
Zato pitanje „kada je nastao prvi novac?“ nema jednostavan odgovor. Ako pod novcem podrazumevamo bilo šta što se koristilo kao sredstvo razmene ili obračuna, njegova istorija počinje mnogo pre novčića. Ako, međutim, govorimo o kovanom novcu koji izdaje vlast i čiju težinu i sastav garantuje zvanična oznaka, tada priča vodi u drevnu Lidiju.
Pre novčića: ječam, srebro i prve jedinice vrednosti
Jedan od najstarijih poznatih sistema obračuna razvijen je u Mesopotamiji. U gradovima drevnog Sumera ječam je imao važnu ulogu u ekonomiji i mogao je služiti kao sredstvo plaćanja. Istovremeno, razvijao se sistem merenja i beleženja količina, što je bilo neophodno za organizovanje složene privrede.
Jedna od jedinica za merenje zapremine ječma bila je sila, koja je iznosila približno jedan litar. Mada se njena tačna zapremina razlikovala u zavisnosti od perioda i sistema mera. U administrativnim zapisima beležene su količine žita koje su dobijali radnici, službenici i drugi članovi društva.
To pokazuje nešto veoma važno: novac ne mora nužno da bude predmet koji fizički nosimo sa sobom. Dovoljno je da društvo ima dogovoreni sistem pomoću kojeg određuje i upoređuje vrednost.
U Mesopotamiji je važnu ulogu imalo i srebro. Međutim, srebrni šekel u početku nije bio novčić kakav danas zamišljamo. Bio je to pre svega obračunska jedinica težine.
Upotreba šekela
Šekel je predstavljao određenu količinu srebra, a ne komad metala sa zvanično utisnutom oznakom koji bi se jednostavno predao trgovcu. U zavisnosti od vremena i mesta, njegova težina nije bila potpuno ista, ali je u kasnijem vavilonskom sistemu jedan šekel iznosio oko 8,3 grama.
Kada Hamurabijev zakonik, nastao u 18. veku pre nove ere, određuje novčanu naknadu od 20 srebrnih šekela za određene slučajeve, to ne znači da je neko dobio ili platio 20 kovanica. Radilo se o količini srebra koja je odgovarala toj obračunskoj jedinici. Drugim rečima, novac je postojao kao mera vrednosti mnogo pre nego što je postojao novčić.
Zašto je uopšte bio potreban kovani novac?
Srebro i zlato su se kao sredstva razmene koristili vekovima pre prvih kovanica.
Problem je bio praktičan. Ako ste trgovcu želeli da date određenu količinu srebra, metal je trebalo izmeriti i proveriti. Ako je bio u obliku grumena, komada, prstena ili ingota, njegova vrednost nije bila odmah očigledna. Svaka transakcija mogla je zato da zahteva vaganje i proveru. Kovani novac doneo je jednostavnije rešenje.
Umesto da se pri svakoj kupovini iznova meri količina metala, vlast je mogla da izda komad metala standardizovane težine i sa zvaničnim pečatom.
Pečat je imao ogromnu praktičnu vrednost. On je poručivao da je određena vlast garantovala težinu i sastav kovanice. Trgovac zato nije morao svaki put da počinje od nule i proverava komad metala koji je dobio. Upravo tu se krije jedna od najvećih revolucija koju je doneo kovani novac.
Prvi kovani novac nastao je u Lidiji
Najstarije kovanice koje se obično prepoznaju kao pravi kovani novac pojavile su se u Lidiji, kraljevstvu na zapadu Anadolije, odnosno na prostoru današnje zapadne Turske. Datiraju se uglavnom u drugu polovinu 7. veka pre nove ere, za vreme vladavine kralja Alijata II (Alyattes), koji je vladao približno od 619. do 560. godine pre nove ere. Dakle, starija tvrdnja da je „Alijat 640. godine pre nove ere iskovao prvi novac“ jeste približno u pravom istorijskom kontekstu, ali je previše precizna za ono što nam arheološki dokazi omogućavaju da tvrdimo. Mnogo je sigurnije govoriti o drugoj polovini 7. veka pre nove ere.
Prve lidijske kovanice bile su napravljene od elektruma – prirodne legure zlata i srebra. Na njima se pojavljuje karakterističan simbol povezan sa lidijskom kraljevskom vlašću, naročito lavlja glava ili prednji deo lava.
Kovanice su proizvođene u standardizovanim težinama, a njihov žig predstavljao je neku vrstu garancije. Komad metala više nije bio samo određena količina srebra ili zlata. Postao je zvanično označena jedinica plaćanja.
Šta je zapravo bilo na prvim lidijskim kovanicama?
Prve lidijske kovanice nisu izgledale poput današnjih novčića. Bile su male, debele i često nepravilnog oblika. Na jednoj strani nalazio se utisnuti simbol, dok je druga često nosila tragove procesa kovanja. Najpoznatiji simbol bio je lav, verovatno povezan sa kraljevskom vlašću.
Lidijski novac zato predstavlja početak procesa koji će kasnije dovesti do nekih od najlepših kovanica antičkog sveta.
Lidijski novac nije nužno bio za svakodnevnu kupovinu
Još jedna zanimljiva stvar jeste da prve lidijske kovanice verovatno nisu služile baš onako kako danas koristimo novac. Arheološki nalazi sugerišu da se velike zlatne i elektrumske kovanice nisu nužno koristile za svakodnevnu kupovinu na pijaci.
Moguće je da su bile povezane sa plaćanjem poreza, državnim izdacima i trgovinom veće vrednosti, kao i sa transakcijama na većim udaljenostima.
Kasniji razvoj manjih srebrnih kovanica omogućio je mnogo širu upotrebu novca u svakodnevnoj trgovini.
A šta je sa Kinom i Indijom?
Lidija se tradicionalno smatra mestom nastanka prvih kovanica, ali to ne znači da je razvoj novca svuda tekao istim putem. U Kini su se, na primer, razvili sopstveni oblici metalnog novca, uključujući karakteristične bronzane predmete u obliku minijaturnog oruđa i kasnije kovanice sa otvorom u sredini.
U Indiji su se pojavile takozvane punch-marked coins, odnosno srebrne kovanice sa više pojedinačnih žigova, koje se uglavnom datuju u period nakon pojave prvih lidijskih kovanica. Zato je važno napraviti razliku između prvog novca uopšte i prvog kovanog novca u određenoj monetarnoj tradiciji.
Osvežen tekst: 09.08.2026.
Kinezi su razvili jos jedan vazan metalurski postupak. On se odnosi na intenzivno mijesanje taline zeljeza s visokim sadrzajem ugljika, kako bi se pospjesilo reagiranje kisika iz zraka s ugljikom iz taline. Time se vec u talini udio ugljika mogao smanjiti do te mjere da bi nastao celik (dakle ispod 2,03 % C). I taj je postupak na Zapadu, tocnije u Engleskoj, izmisljen tek krajem 18. stoljeca. Osnovna prednost kineskog nacina proizvodnje zeljeza, odnosno celika, pred bliskoistocnim (odnosno sredozemnim ) sastojala se u tome sto je tehnologija lijevanja omogucavala masovnu proizvodnju. Arheoloska nalazista u indijskoj saveznoj drzavi Uttar Pradesh pokazuju da se je zeljezo dobivalo iz zeljezne rude jos negdje izmedu 1800. i 1200. pr. Kr. Starogrcki povjesnicar Herodot je prvi opisao koristenje zeljeza u Indiji. Kada je Aleksandar Veliki dobivao poklone od kralja Pora (danasnji Pandzab ), umjesto zlata i srebra odabrao je jedan poklon od celika, tezak 15 kilograma. Oko godine 400. sagraden je zeljezni stup u Delhiju, visok 7 metara i tezak vise od 6 tona, koji i dan danas odolijeva monsunskim kisama i koroziji .
Arheoloska nalazista u indijskoj saveznoj drzavi Uttar Pradesh pokazuju da se je zeljezo dobivalo iz zeljezne rude jos negdje izmedu 1800. i 1200. pr. Kr. Starogrcki povjesnicar Herodot je prvi opisao koristenje zeljeza u Indiji. Kada je Aleksandar Veliki dobivao poklone od kralja Pora (danasnji Pandzab ), umjesto zlata i srebra odabrao je jedan poklon od celika, tezak 15 kilograma. Oko godine 400. sagraden je zeljezni stup u Delhiju, visok 7 metara i tezak vise od 6 tona, koji i dan danas odolijeva monsunskim kisama i koroziji . Indijski celik je bio veoma cijenjen pa su ga i arapski trgovci poceli uvoziti i u Damasku proizvodili visoko kvalitetno oruzje ( Damask celik ). To je bila tehnika spajanja traka iz razlicitih vrsta zeljeznih materijala kovanjem, a u cilju postizanja posebnih dobrih svojstava za maceve i nozeve. I u Srednjem vijeku to je bio najkvalitetniji materijal za oruzje. Po kvaliteti su izradbe poznati i samurajski macevi.