03/12/2022

Praistorijska figurina majke i deteta (izvor: Kolarac.rs)

Nedavno je objavljena interesantana studija srpskih naučnika i naučnika iz inostranstva. U svom radu su se bavili metodom anulacije zubnog kamenca na zubima individua iz perioda mezolita i neolita kako bi ispitali fiziološki stres pre i tokom neolitske demografske tranzicije u Evropi. Šta su time saznali? I zašto je ovo bitno?

Anulacija zubnog cementa (Tooth Cementum Annulation) je mikroskopska metoda koja se uglavnom koristi za utvrđivanje individualne starosti. Rezultati dobijeni primenom ove metode najpribližniji su stvarnoj (hronološkoj) starosti individue.

Naučnici preseku ostatke zuba dijamantskom testerom, naprave mali presek i tu pločicu gledaju pod mikroskopom. Tu mogu da vide takozvane linije anulacije, jer svake godine zub dobije jedan sloj zubnog cementa. Isto je kao kod godova na drvetu. Brojeći te linije možemo da kažemo koliko je neko imao godina u vreme smrti. Ova metoda se koristi i u forenzici i vrlo je precizna.

Linije stresa na zubima

Međutim posmatranjem tih linija na zubima, naučnicima može dati na uvid i fiziološki stres koji se dogodio tokom određenog perioda života žene ili muškarca. Poznato je da fiziološki zahtevni događaji poput trudnoće i laktacije imaju višestruke efekte na skelet, kao što je značajno promenjen metabolički status kostiju.

Dr Sofija Stefanović-prezentacija anulacija zubnog kamenca (izvor: ERC Europa eu projekti)

Apstrakt rada: Koristili smo metodu anulacije zubnog cementa (TCA) za ispitivanje fiziološkog stresa pre i tokom neolitske demografske tranzicije u Evropi. Epizode ​​fiziološkog stresa odražavaju se kao „linije stresa“ u cementu zuba pri skoro godišnjoj rezoluciji. Koristili smo metodu TCA za otkrivanje i brojanje stresnih događaja za uzorak od 21 osobe iz mezolita i 25 iz neolita sa centralnog Balkana iz perioda između 9.500 i 5.400 godina pre nove ere. U skladu sa teorijom neolitske demografske tranzicije, pretpostavljamo da će neolitski pojedinci imati veći stres od mezolitskih pojedinaca. Naši rezultati sugerišu da su neolitske žene imale znatno više linija stresa u cementu zuba godišnje, nego žene iz mezolita. Razlika između muškaraca iz mezolita i neolita nije bila statistički značajna. Zaključujemo da su žene iz neolita imale više epizoda fiziološkog stresa od žena iz mezolita. Diferencijalni obrazac među polovima, u kombinaciji sa činjenicom da su trudnoće jedan od glavnih uzroka stvaranja linija stresa u cementu zuba, može ukazivati na to da su uočene razlike uglavnom posledica povećane plodnosti u neolitu.

Linije stresa na zubima skeleta Ervenica Poljski Jarak 2 i Lepenski Vir 32b (Penezić et al. 2020, fig. 3)

Zašto je bitna neolitska demografska tranzicija?

U vreme početka mezolita dolazi do klimatskih promena – povlačenja glečera, povećanja bujnosti vegetacije, novih vrsta – menjaju se dotadašnji uslovi života. Mezolit je poznat kao starije, a neolit kao mlađe kameno doba u okviru praistorije. Sa neolitom stiže i pomenuta demografska ekspanzija – naučnici veruju da se tada rađa više dece nego pre.

Prva demografska tranzicija u ljudskoj (pre) istoriji dogodila se u neolitskom periodu kada se globalna veličina stanovništva dramatično povećala. Ovo je period promene od načina života lovaca-sakupljača-ribara do proizvodnje hrane i uzgoja životinja koji se dogodio u ranom holocenu i predstavlja prelazak iz mezolita u neolitski period u Evropi. Pretpostavlja se da je procvat neolitske populacije izazvan povećanjem plodnosti žena zbog sedentarnog načina života i dostupnosti visokokalorične hrane.

Mapa lokaliteta koji su uključeni u rad (Penezić et al. 2020, fig. 1)

Podrška ovoj hipotezi dolazi iz primećenog povećanja udela subadultnih jedinki (dečijih skeleta i sahrana) u neolitskoj praistoriji širom sveta kao indirektne mere plodnosti. Takođe se pretpostavlja da su povećana veličina populacije i gustina, u kombinaciji sa novim načinom života (promene u ishrani, povećani zahtevi za radnom snagom, sedeći način života, blizina domaćih životinja i loši higijenski uslovi povećavaju verovatnoću raznih vrsta infekcija) rezultirali ukupan pad zdravlja.

Zajedno, porast plodnosti i pad zdravlja koji su rezultirali povećanim mortalitetom glavna su dva procesa koja definišu i strukturišu neolitsku demografsku tranziciju. I povećana plodnost i povećani mortalitet trebalo bi da se odražavaju u bioarheološkim zapisima kao porast različitih vrsta biološkog stresa. Međutim, do sada nije bilo direktnih ili nezavisnih dokaza.

Šta su zaključili Penezić i saradnici u svom radu?

doktorant Kristina Penezić priprema zube za TCA (izvor: bioarchlab.rs)

Naši rezultati podržavaju hipotezu o povećanom fiziološkom stresu u populaciji praistorijskih zemljoradnika. Diferencijalni obrazac među polovima može se uslovno tumačiti kao dokaz za porast plodnosti žena u neolitskom periodu – da je porast broja rođenih bio glavni (ali ne i jedini) doprinos povećanju stresa tokom neolitske tranzicije. Ako je ovo tumačenje tačno, naši rezultati bi pružili direktne empirijske dokaze u korist opšte teorije demografske tranzicije u poljoprivredi gde se povećanje plodnosti pretpostavlja kao glavni pokretač širenja stanovništva u poljoprivredi. Metoda koju smo koristili ima širok bioarheološki potencijal, jer omogućava istraživačima da dobiju neposredniji uvid u fiziološki stres u prošlim populacijama. Možda je najveći potencijal metode istraživanje niza paleodemografskih i socijalnih pitanja koja uključuju rođenje i majčinstvo, ali ovaj put interpretacije zahteva dalja metodološka istraživanja kako bi se formulisali kriterijumi za razlikovanje trudnoće od drugih uzroka stresa”.

Rad možete besplatno preuzeti: Journal of Archaeological Science

Penezić et al. 2020. Stressful times for women-Increased physiological stress in Neolithic females detected in tooth cementum. Journal of Archaeological Science 122: 1-8.

close

Registrujte se na Sve o arheologiji

Prijavite se na našu mejl listu i budite prvi koji će dobiti vesti iz sveta arheologije

Ne šaljemo spamove! Pročitajte naša pravila korišćenja za više informacija.

Podelite sadržaj na:

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Translate »